Stalker-satellieten en maanmissies: China krijgt ruimtevaart in de vingers

Het Chinese ruimtevaartavontuur Prestige, militair nut en een ijzeren planning drijven het succesvolle Chinese ruimtevaartprogramma voort. „Er is ongelofelijk veel creativiteit en flexibiliteit.”

Chinese astronauten Nie Haisheng, Liu Boming en Tang Hongbo na de landing van hun capsule in Binnen-Mongolië
Chinese astronauten Nie Haisheng, Liu Boming en Tang Hongbo na de landing van hun capsule in Binnen-Mongolië Foto Reuters

‘Echt goud vreest het vuur niet’, citeerde commandant Nie Haisheng een Chinees spreekwoord tegenover collega-astronauten Lio Boming en Tang Hongbo. Het was kort voordat vorige week hun Shenzhou-ruimteschip zich in de atmosfeer stortte. De terugkeer uit een baan om de aarde, met duizenden kilometers per uur, beschermd door slechts een hitteschild, omhuld door vlammen, is altijd spannend.

Minuten later landden de astronauten veilig in de woestijn van binnen-Mongolië. De drie mannen, op 17 juni vertrokken en op 17 september teruggekeerd, waren 90 dagen aan boord geweest van het Tiangong-ruimtestation. Ze deden er wetenschappelijke experimenten, filmden zichzelf, maakten twee ruimtewandelingen, en voerden een gesprek met president Xi Jinping. Ook aten ze voor het oog van de natie rijstnoedels en Kung Pao kip.

Na de kleinere, korter bemande ruimtestations Tiangong 1 en Tiangong 2 is Tiangong (‘hemels paleis’), deze keer zonder nummer, alweer het derde Chinese ruimtestation. Het bestaat nu nog alleen uit de 14 meter lange basismodule Tianhe, gelanceerd in april dit jaar.

Tegen 2022 moeten de modules Wentian en Mengtian ook aangekoppeld zijn, waarmee het Chinese Ruimtestation een massa van 100 ton heeft (het Internationale Ruimtestation ISS omvat zo’n 440 ton). Tiangong moet minstens tien jaar meegaan, en China uitgebreide ervaring opleveren met bemande ruimtevaart.

Ambitieus programma

Het ‘paleis’ is maar één onderdeel van het zeer ambitieuze programma waarmee China zo’n beetje alle takken van de ruimtevaart in de vingers aan het krijgen is. Na het lanceren van de eerste Chinese astronaut, gevechtspiloot Yang Liwei in 2003, lanceerde China ook zes onbemande Chang’e-maanmissies. De laatste bracht in december vorig jaar 1,7 kilogram maangesteente terug naar de aarde.

Twee maanden later arriveerde de eerste Chinese Mars-missie Tianwen-1 bij Mars. Die missie omvat een orbiter in een baan om de planeet, een lander die naar het oppervlak afdaalde, en het Mars-karretje Zhurong dat er vervolgens op uit ging. Voor wetenschappelijk onderzoek, maar ook om een camera met zelfontspanner neer te zetten, voor een dubbelportret van Zhurong en de lander, met prominent in beeld een Chinese vlag.

De pijplijn is nog ruim gevuld met andere aankomende projecten: de ruimtetelescoop Xuntian, vergelijkbaar met de Hubble-telescoop, te lanceren in 2024, een nieuw bemand ruimteschip geschikt voor maanreizen, het naar de aarde halen van Mars-gesteente, een Mars-helikoptertje, én ook een onbemande missie naar Jupiter tegen het eind van de jaren twintig. En voorlopig zonder datum of al te veel details: kilometers grote zonne-farms die hun energie met microgolven naar de aarde zenden, een bemande maanbasis bij de zuidpool van de maan, zelfs een bemande Marsmissie.

Voor wie meer hecht aan daadwerkelijk uitgevoerde projecten: China heeft dit jaar zijn eigen satellietnavigatiesysteem, Beidou, afgerond, en loopt internationaal voorop met satellieten voor principieel onkraakbare quantumcommunicatie. En dan zijn er ook nog plannen voor een aardbol-omspannende constellatie van dertienduizend internetsatellieten.

„Als de Chinezen zeggen dat ze het gaan doen, dan gaan ze het doen’, zegt Marc Klein Wolt, radio-astronoom aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Klein Wolt kwam intensief in aanraking met de Chinese ruimtevaartwereld. De astronomische radio-antenne NCLE (Netherlands-China Low Frequency Explorer) die zijn onderzoeksgroep ontwierp, kon meeliften met een Chinese wetenschappelijke satelliet aan de achterkant van de maan. Afgeschermd van aardse radiosignalen hopen radio-astronomen daar radiostraling op te vangen afkomstig van de oerknal.

„De ambitie in China is torenhoog”, zegt Klein Wolt. „De plannen zijn al decennia geleden uitgestippeld, en dat zijn ze nu gewoon aan het uitrollen.” Daarbij helpt het wel dat China autoritair geleid wordt. „Ze kunnen geld en middelen reserveren met meer gemak dan in het westen. En als het nodig is zetten ze grote hoeveelheden hoogopgeleiden in onder het motto: ‘Die deadline gaan we gewoon halen!’”

China heeft inmiddels een uitgebreid netwerk van bedrijven, overheidsagentschappen, onderzoeksinstituten en militaire eenheden, want defensie en civiele ruimtevaart zijn nog altijd sterk vervlochten. China telt inmiddels vier lanceercentra.

De vraag is: waaróm dit alles? „Ruimtevaart was al belangrijk, en onder Xi Jinping is het nog belangrijker geworden”, zegt Andrew Jones, verslaggever voor het ruimtevaarttijdschrift Space News, gespecialiseerd in China. „In de jaren negentig realiseerde China zich dat ruimtevaart een gebied is waarin het bij moest blijven, of voor altijd achterop raken.”

Een belangrijk moment was de Eerste Golfoorlog in 1991, toen duidelijk werd hoe gemakkelijk de VS Irak overweldigden met hulp van GPS, satellietbeelden en andere informatie-oorlogvoering. De Chinese ruimtevaart kent dan ook niet alleen vredelievende toepassingen. China schoot in 2007 een (eigen) satelliet stuk met een anti-satellietwapen, en experimenteert ook met ‘stalker-satellieten’ die andere satellieten kunnen volgen, observeren, en zelfs met een robotarm kunnen vastpakken.

In september 2020 testte China een topgeheim militair ‘herbruikbaar experimenteel ruimteschip’ Het enige beeld dat we daarvan hebben, zegt Jones, is een stip op een satellietfoto van een landingsbaan in de woestijn in het westen van China.

En naast militaire macht speelt ook prestige mee, zegt Marc Klein Wolt: „Op het wereldtoneel, maar ook voor de eigen bevolking. Je laat zien: kijk, dit zijn de dingen die we kunnen bereiken onder leiding van de Communistische partij.”

China verwacht bovendien een economische groeispurt in de ruimte. Navigatiesatellieten, weersatellieten, en communicatiesatellieten brengen nu al geld in het laatje. Het delven van grondstoffen in de ruimte en het beheren van zonne-farms doen dat misschien in de toekomst. Klein Wolt: „Sneller maar indirecter van belang zijn spinoff-technologieën, en het opleiden van technische vakmensen.”

Ontdekkingsreizen

Volgens de Amerikaans-Indiase ruimtevaartbeleids-onderzoeker Namrata Goswami zijn er ook historische redenen voor de Chinese ruimte-hausse. In de vijftiende eeuw beëindigde de vierde Ming-keizer de ontdekkingsreizen van admiraal Zheng He, een strategische blunder. China miste zo maritieme ontwikkelingen, waardoor westerse mogendheden het land in de negentiende eeuw gemakkelijk versloegen. Zo’n ‘eeuw van vernedering’ wil China nu koste wat kost vermijden. Bij het wegnemen van de Chinese achterdocht helpt het niet dat de VS een uitgebreid embargo afkondigden om te voorkomen dat Amerikaanse ruimtevaarttechnologie in Chinese handen valt.

Andrew Jones: „Een prominente Chinese ruimtevaartingenieur zei laatst: ‘Onze nakomelingen zullen het ons niet vergeven als we er nu niet heengaan’. Ik denk dat je dat niet moet opvatten als: wij willen de ruimte veroveren. Maar wel als: als je er niet bij bent als het gebeurt, heb je er niets over te zeggen.”

TV in restaurant in Shanghai toont de landing van de drie Chinese astronauten op 17 september, na een verblijf van drie maanden in de ruimte.

Foto REUTERS/Aly Song

China stuurt ook aan op internationale samenwerking. Marc Klein Wolt: „Ik denk dat dat oprecht is. Chinezen zijn daar heel pragmatisch in. Ze denken: wat willen we doen, en wat moet de we daarvoor leren?” Klein Wolt zit in een werkgroep van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA samen met de Chinese tegenhanger CNSA die mogelijke samenwerkingen onderzoekt.

Zijn eigen Nederlands-Chinese samenwerking ging niet altijd van een leien dakje, onder meer door forse cultuurverschillen. De antenne die zijn groep onder extreme tijdsdruk ontwikkelde, werd zonder opgaaf van redenen afgekeurd. Afspraken op papier bleken weinig waard, duidelijkheid over technische eisen bleef uit. Klein Wolt vertelt openhartig over zijn pieken en dalen in de bekroonde podcast ‘De Man en de Maan’ van radio 1.

Lees ook Lift naar de achterkant van de maan

Toch is Klein Wolt vol lof en ontzag voor de ambitieuze Chinese aanpak. „Ja, het werkt er anders dan ik gewend was, ik moest zelf ook veel leren. Maar als iemand aan jouw kant staat, en ergens in gelooft, dan is er ongelofelijk veel creativiteit en flexibiliteit om de regels te buigen en dingen mogelijk te maken.” Een voorbeeld: „Toen alles af was, stonden we in China in een clean room bij de satelliet waar ons instrument op gemonteerd ging worden. We zien een draadje door een gat lopen. Ik zeg: ‘Dat kan daar helemaal niet zitten, want dan kunnen we het gat niet afsluiten’.” Waar er in de VS of Europa een ontwerp-herziening zou volgen, en in dit stadium dus een crisis, barstten de Chinese collega’s in discussie uit. „En na een half uur discussie komt er een man binnen met een schaar, knipt het draadje weg, en plakt het ergens anders. Problem solved. Ik stond met open mond te kijken.”