Opinie

Gun De Nachtwacht zijn volle glorie

Kunst Overweeg om de reconstructie van De Nachtwacht aan te houden, betoogt . Dan is het schilderij weer wat Rembrandt voor ogen had: een dynamisch schuttersstuk.
Operatie Nachtwacht: de panelen zijn gemonteerd aan het schilderij.
Operatie Nachtwacht: de panelen zijn gemonteerd aan het schilderij. Foto Remko de Waal/ANP

De afgelopen zomer zijn de bezoekers van het Rijksmuseum geconfronteerd met een grotere Nachtwacht dan ze gewend waren. Voor het eerst sinds de ongelukkige bijsnijding van het doek in 1715 zijn, aan de hand van een kleine kopie uit die tijd, de ontbrekende stukken digitaal gereconstrueerd en om het originele schuttersstuk aangebracht. Daarmee zijn de artistieke bedoelingen van Rembrandt bij het schilderen van De Nachtwacht weer ten volle zichtbaar geworden.

De vraag is: wordt het reconstrueren van de ‘missende delen’ van De Nachtwacht onderdeel van het restauratieplan ‘Operatie Nachtwacht’ of laat men de compositie voor wat die is?

De ontvangst in het Rijksmuseum op 22 juni van een select gezelschap dat als eerste de reconstructie van de ontbrekende delen van De Nachtwacht mocht bezichtigen, zit nog vers in het geheugen. Ernst van de Wetering, emeritus hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en leider van het Rembrandt Research Project gedurende twintig jaar, was erbij; kort daarna overleed hij, op 11 augustus. Hij bekeek vanuit zijn rolstoel de toevoegingen, terwijl Gregor Weber, hoofd beeldende kunst Rijksmuseum, hem voortduwde in de glazen box waar het schuttersstuk op het moment hangt. Vervolgens ging de tour langs de verkleinde kopie die Gerrit Lundens schilderde. Tot slot kreeg het gezelschap op een beeldscherm uitleg van Robert Erdmann, senior scientist van het Rijksmuseum, over hoe de tijdelijk toegevoegde geprinte delen tot stand zijn gekomen middels artificiële intelligentie, oftewel door het digitaal combineren van data van beide schilderijen.

Deze geprinte delen omkaderen, iets verhoogd ten opzichte van het doek, als een lijst De Nachtwacht zoals iedereen deze kent. Van een afstand lijkt zich een mirakel te voltrekken: De Nachtwacht is tot leven gekomen.

Lees ook: ‘Deze afgesneden Nachtwacht doet Rembrandt tekort’

Dankzij de toevoeging rechts op het kader is de rug van de trommelaar weer in beeld, waardoor het lijkt of hij draait en de stoet daadwerkelijk in beweging zet. De boog van de stadspoort met de sluitsteen is nu compleet, evenals het vaandel dat door de vaandeldrager wordt opgeheven. Links op de voorgrond rent de kruitjongen vooruit over de brug waarover de stoet zich binnen enkele seconden zal bewegen. En de ruimtelijkheid in het schuttersstuk is hersteld dankzij de links aan het doek toegevoegde strook van ongeveer 60 centimeter, met daarop twee in sfumato geschilderde figuren en een kind, de boogvormige duiker van het grachtenstelsel en de gehele reling van de brug.

Veel dynamischer

De functies van vele details op De Nachtwacht zijn weer zichtbaar en tonen hoe Rembrandt op inventieve schilderkundige wijze zijn doel bereikte: geen statisch groepsportret, maar een dynamisch schuttersstuk, waarop iedere afgebeelde figuur in beweging is om zich klaar te maken voor de mars. Zoals Taco Dibbits, directeur van het Rijksmuseum, zegt in NRC van 24 juni: „In Rembrandts compositie was niets toevallig. Dankzij deze reconstructie zien we dat de compositie die Rembrandt schilderde nog veel dynamischer was. Het schilderij ademt meer.” En in het AD van dezelfde dag: „Het is geweldig nu met eigen ogen De Nachtwacht te kunnen ervaren zoals Rembrandt hem bedoeld heeft.”

Het effect van de reconstructie oversteeg ieders verwachting, zo blijkt uit de lovende commentaren in de media, zowel nationaal als internationaal.

De aanleiding voor deze reconstructie is een brief die Ernst van de Wetering, samen met Carin van Nes en Harriet Stoop (Lundens-expert en ondergetekende), eind 2019 aan Dibbits schreef over de urgentie van een reconstructie. Van de Wetering, met zijn enorme kennis van Rembrandts schilderspraktijk, deelde zijn visie op een eventuele reconstructie [zie inzet]. Naast de aandacht die hij had voor technisch en natuurwetenschappelijk onderzoek was zijn focus gericht op het onderzoek naar de functie en de beleving van het betreffende object en de intenties van de kunstenaar. Hij hoopte dan ook intens dat, als onderdeel van Operatie Nachtwacht, het restauratietraject dat is ingeslagen, een permanente geschilderde reconstructie werkelijkheid zou worden.

Overweeg permanente reconstructie

Nu men kennis heeft kunnen maken met de zeer levendige oorspronkelijke compositie van De Nachtwacht, groeit het besef dat wij sinds 1715 kijken naar een fragment van een weldoordachte compositie die nu helaas overkomt als een chaotische voorstelling waarin de regie van Rembrandt ver te zoeken is. Het is fantastisch dat we, dankzij de eigentijdse kopie van Lundens, de intenties kennen die Rembrandt bij het schilderen voor ogen had.

De digitale aanvullingen van De Nachtwacht zullen binnenkort weer worden verwijderd. Wellicht is dit een goed moment om, ter nagedachtenis aan Ernst van de Wetering en in de lijn met zijn denkbeelden, een permanente reconstructie nader te overwegen. Er zijn vele mogelijkheden voor invulling van de ontbrekende delen.

De Nachtwacht verdient het dat de verschillende manieren van reconstrueren worden onderzocht en de meningen van betrokkenen en publiek geïnventariseerd. Mogelijk leidt dit proces uiteindelijk naar de complete Nachtwacht, zoals Rembrandt het schuttersstuk heeft bedoeld.

Correctie 25/9: In een eerdere versie werd door een redactionele ingreep abusievelijk Carin van Nes als Lunden-expert aangeduid. Dat is aangepast. De expert is auteur Harriet Stoop.