Byung-Chul Han: ‘De mens heeft een akker nodig waar niet direct geoogst moet worden’

Levenslessen Dit heeft Floris Schleicher geleerd van Byung-Chul Han over vrijheid

Foto Universiteit Leiden/Getty Images, bewerking NRC

‘Ik was een snelle student. Sinds m’n 23ste sta ik al voor de klas. Ik zou niet anders willen. Kennis doorgeven én discussies voeren: ik doe dat graag. „Enerzijds besef ik dat we op de schouders van reuzen staan. Ik ben lid van twee leesclubs. In de ene lezen we nu The Origins of Totalitarianism van Hannah Arendt. In de andere zijn we bezig met Plato, ik heb inmiddels de helft van Plato’s geschriften bestudeerd.

„Anderzijds is het de kunst oude kennis toe te passen in onze tijd en nieuwe denkers te vinden. Byung-Chul Han is voor mij zo’n ontdekking. Hij analyseert fenomenen als burn-out, ADHD, mediaverslaving, schoonheidsidealen en consumentisme. Lees zijn essay De vermoeide samenleving, ik kan het iedereen aanraden.

„Je kunt een lijn trekken van Jean-Jacques Rousseau naar Michel Foucault naar Byung-Chul Han. Rousseau schreef al dat mensen door machines vervreemd raken van hun omgeving. En dat je jezelf niet met anderen moet vergelijken: dat leidt tot jaloezie, egoïsme en onvrijheid.

„Foucault kwam in 1975 met een geruchtmakend boek over toezicht en straf, in ziekenhuizen, fabrieken, scholen, gevangenissen. Hij beschreef hoe een heel arsenaal aan orde- en dwangmaatregelen – en daarmee onvrijheid – zich had genesteld in de industriële samenleving: roosters, ploegendienst, de bel, de sirene, voorgeschreven pauzes, in de rij staan, enzovoorts.

‘Byung-Chul Han beschrijft hoe onvrijheid een nieuwe gedaante heeft aangenomen. Ook de neoliberale samenleving is in menig opzicht een onvrije samenleving. Efficiency is een doel op zichzelf geworden. Om met de massa mee te gaan, leggen we onszelf de dwang op permanent áán te staan. Het openbare leven is doorgeschoten in z’n transparantie. Online kijkt iedereen bij elkaar naar binnen.

„Mensen zijn als leeuwen die de ene na de andere gazelle vangen, zonder zichzelf de tijd te gunnen er één rustig op te eten, uit angst dat een andere leeuw er met een gazelle vandoor gaat. ‘De mens heeft een akker nodig waar niet direct geoogst moet worden’, zei Byung-Chul Han een paar jaar geleden in Vrij Nederland.

„Ik vraag het weleens aan mijn leerlingen: ‘Wat was jouw gemiddelde schermtijd vorige week?’ Sommigen komen tot elf uur per dag! Je kunt dat geen onschuldig vermaak noemen. Het is: jezelf opsluiten in een online bubbel, waardoor je vervreemd raakt van de fysieke leefwereld om je heen.

„Zelf maak ik deel uit van die online generatie, maar ik weiger toe te geven aan al die prikkels. Op LinkedIn en Facebook deel ik alleen artikelen, van mezelf en anderen, die zich lenen voor reactie. Meer niet.

„Onze samenleving mist zoiets als sabbat, zondagsrust, of in ieder geval dagdelen waarop je onbereikbaar en onvindbaar mag zijn. Die vrijheid verdient terugkeer en bescherming.”