Opinie

Duitsland en Frankrijk zullen een ‘Kern-Europa’ gaan vormen. Is Nederland daarop voorbereid?

Duitsland Na de Duitse verkiezingen zondag lijkt een geopolitieke koersverandering van de EU op til. Is Nederland daar klaar voor, vraagt .
In een Berlijns café wordt de foto van Angela Merkel opgehangen aan een muur waarop alle naoorlogse Duitse bondkanseliers zijn vereeuwigd.
In een Berlijns café wordt de foto van Angela Merkel opgehangen aan een muur waarop alle naoorlogse Duitse bondkanseliers zijn vereeuwigd. Foto Jens Büttner / EPA

De Duitse verkiezingen gaan over de toekomst van Europa. Niets meer en niets minder. Daarom is het ook zo teleurstellend hoe weinig echte aandacht er in Nederland nog steeds bestaat voor de Duitse Bondsdagverkiezingen van zondag. Die verkiezingen zijn voor Nederland minstens zo relevant als de Amerikaanse verkiezingen. Het blijft dan ook onverdedigbaar dat de aandacht voor beide verkiezingen zo ver uit elkaar loopt. Talkshow na talkshow ging over de Amerikaanse verkiezingen. Maar de Duitse verkiezingen komen niet veel verder dan correspondentenstukken in de kranten of expertgesprekken op de radio. Schijnbaar alleen omdat in de ene campagne miljoenen dollars worden geïnvesteerd, waardoor deze op sensationeel Hollywood-entertainment lijkt, en de andere verkiezingscampagne zich saai afspeelt op marktpleinen tussen Currywurst en Weizenbier.

Voor Europa én Nederland staat er veel op het spel zondag. Post-Merkel Duitsland zal van geopolitieke koers veranderen. De Duitse verkiezingen leiden hoogstwaarschijnlijk tot een drie-partijen-coalitie. Electoraal en politiek het meest waarschijnlijk zijn: de Ampel-coalitie van SPD, Groenen en FDP, genoemd naar het rood-groen-gele stoplicht; of de Jamaica-coalitie van CDU/CSU, Groenen en FDP, genoemd naar de zwart-groen-gele vlag van Jamaica.

Geopolitieke naïviteit

In beide coalities is er regeringsdeelname van de Groenen en de liberale FDP. Hierdoor zal de geopolitieke heroriëntatie die Duitsland onder Angela Merkel al begonnen was, versnellen. Duitsland (en Europa) zullen hun geopolitieke naïviteit nog meer achter zich laten. Er mag een Duitse verharding van toon en houding worden verwacht tegenover China en Rusland. De dialoog wordt steviger, maar Duitse economische belangen staan een confrontatie in de weg. De Duitse politiek laat zich (nog) niet invoegen in de Chinees-Amerikaanse bipolaire wereldorde, maar zet in op een multilaterale wereld, met ruimte voor Europese strategische autonomie. En dat komt Parijs goed uit.

Lees ook: In deze rauwe geopolitieke wereld moet Europa laten zien dat liberale democratieën superieur zijn

In tandem met Frankrijk zal Duitsland het ‘geopolitiek momentum’ benutten door meer internationale handelingsbekwaamheid voor de EU af te dwingen. Te denken valt aan meerderheidsbesluitvorming op buitenlandpolitiek terrein, diepere defensiesamenwerking of de instelling van een Europese Veiligheidsraad, eventueel samen met de Britten.

Er zal een breuk worden geforceerd met de Merkel-doctrine van Europa bij elkaar houden (Zusammenhalt). Duitsland en Frankrijk zullen meer ‘Europees leiderschap’ uitoefenen via de methodiek van een ‘Kern-Europa’. De vraag is of Nederland – gelet op het lauwe en ongeïnformeerde Europadebat hier – actief deel gaat uitmaken van deze Europese kerngroep van landen.

Ook zal Duitsland een einde proberen te maken aan de trage veelstemmigheid van ‘de Duitse positie’ in Europa. Verwacht dat het Duits Europabeleid vanuit het kantoor van de Bondskanselier beter gecoördineerd zal worden. Europa wordt nog meer Chefsache. Dit stelt eisen aan de Nederlandse diplomatie in Brussel en Berlijn en aan het anticipatievermogen van Nederlandse politici en beleidsmakers.

De Duitse verkiezingen gaan over de toekomst van Europa. SPD-leider Olaf Scholz lijkt de beste papieren te hebben Merkel als kanselier op te volgen. Samen met de Franse president Macron en de Italiaanse premierMario Draghi kan een Mediterrane wind door de Europese monetaire unie (EMU) gaan waaien. Dan wordt afgekoerst op de EU als schulden- en transferunie en wordt het ‘NextGenerationEU’-herstelfonds geen eenmalige crisisoperatie, maar een precedent voor Europese investeringen en belastingen. Dan zal de liberale FDP overstag moeten gaan in de aanstaande coalitieonderhandelingen.

Kennis van Duitsland is nu cruciaal: het is een miniatuur-EU

De FDP wil – net als de zogeheten ‘zuinige vier’ noordelijke landen – niet dat de EMU-spelregels worden verslapt, ondanks de klimaat- en coronacrisis. Deze scheidslijn loopt dwars door de Duitse politiek. Daarom is het zo naïef en onverklaarbaar dat er in Nederland zo’n oppervlakkige interesse in de Duitse verkiezingen is.

Diepgaande kennis van Duitsland is cruciaal omdat Duitsland een soort van miniatuur-Europa op zichzelf vormt. De Noord-Zuid en Oost-West tegenstellingen binnen Europa spelen zich in het klein in Duitsland zelf af. Met Ossis, ofwel Oost-Duitsers, in de rol van de Oost-Europeanen; de FDP als spreekbuis van de ‘zuinige landen’; SPD en de Duitse Groenen als eurofederale bondgenoten van Macron en de CDU/CSU met de Merkel-doctrine van Zusammenhalt die het allemaal een beetje bij elkaar moet houden. Het is dit ‘Europese krachtenveld’ binnen Duitsland, dat de toekomst van de EU diepgaand zal beïnvloeden, ook die van Nederland.

Lees ook: In Duitsland krijgen de ‘zuinige vier’ harde kritiek vanwege hun verzet

Nederland maakt, of het dat nu leuk vindt of niet, deel uit van de kopgroep van de Europese Unie. Traditioneel doet Nederland altijd overal aan mee in de EU. Geen opt-outs, maar volledige deelname aan projecten als het grensakkoord van Schengen en de monetaire unie. Een kwestie van geografisch determinisme en politieke en economische belangen. Er is veel ruis in de Nederlandse Europa-politiek, maar als het erop aankomt is er uiteindelijk weinig weerstand en afwijking.

Machinekamer

De binnenlandse publieke opinie en de stemming in de Tweede Kamer lijken wel eens anders te suggereren, maar Nederland zit in de machinekamer van de EU. Volgens onderzoek bokst Nederland, zeker sinds de Brexit, boven zijn gewicht, ook al door de lange Europese houdbaarheid van premier Mark Rutte (VVD).

Toch blijft het grootste risico dat Nederland wordt overvallen door Frans-Duitse initiatieven, zoals gebeurde in het voorjaar van 2020 met het Europees coronaherstelfonds. Zoiets kan nu weer gebeuren met post-Merkel Duitsland. Politiek noch publiek lijkt men zich in Nederland bewust van de ‘Grote Sprong Voorwaarts’ in de Europese integratie die Duitsland en Frankrijk voornemens zijn. Afhankelijk van de uitslag van de komende Franse presidentsverkiezingen, willen Duitsland en Frankrijk het ‘geopolitiek momentum’ voor de EU benutten.

Men heeft het gehad met blokkades, kleine-landen-veto’s en Europese verdeeldheid, met name op het terrein van buitenland- en veiligheidspolitiek. Men koerst op Europese strategische autonomie onder Duits-Franse leiding, desnoods met een avant-garde van landen. Deze Europese ‘Sprong Voorwaarts’ is ontegenzeggelijk de stootrichting in de verkiezingsprogramma’s van de Jamaica- en Ampel-partijen.

Is Nederland daarop voorbereid? Kan Nederland het zich veroorloven buiten zo’n ‘Kern-Europa’ te blijven? En hoe slaagt het erin de Europa-onverschillige publieke opinie in Nederland mee te krijgen op zo’n koers? Dat zou voor ons wel eens de kernvraag kunnen zijn bij de Duitse verkiezingen van zondag.

Dit artikel is gebaseerd op de Clingendael Duitsland analyse Quo vadis post-Merkel Duitsland?.