Recensie

Recensie Boeken

Beyoncé als economisch rolmodel?

Popmuziek Zangeres Beyoncé is een rolmodel voor velen. Een essaybundel neemt haar invloed onder de loep. Kan een multimiljonair wel dienen als boegbeeld voor de onderdrukten?

Bruno Mars en Beyoncé treden op tijdens de Pepsi Super Bowl in 2016 in Californië.
Bruno Mars en Beyoncé treden op tijdens de Pepsi Super Bowl in 2016 in Californië. Foto Sean M. Haffey/Getty Images

‘We zijn aan het verliezen, jongens’, snikte Michael Moore in zijn comedyshow Michael Moore in Trumpland toen hij zijn publiek herinnerde aan het stoere Black Panther-ballet van Beyoncé tijdens de Super Bowl van 2016. Moore poneerde dat de zwarte zangeres de Football-finale had gekaapt van de witte mannen, en dat die minderheid voortaan het nakijken had. De angst voor een zwarte planeet, zo suggereerde hij, leidde tot de verkiezing van Trump.

Zoveel invloed – niet slecht voor een popzangeres. En het wás ook een bijzonder moment, hoe Beyoncé en haar crew de letter X vormden van de zwarte leider Malcolm X en daarmee de Black Lives Matter-beweging en andere uitingen van zwarte- en vrouwenemancipatie omarmden. Dat was niet voor het eerst, maar wel voor het eerst zo luid en duidelijk, voor maar liefs 116 miljoen kijkers.

De popzangeres stopt zoveel verwijzingen naar de zwarte cultuur en het feminisme in haar muziek, dat ze onderwerp is van universitaire studies. In de essaybundel Liberté, égalité, Beyoncé buigen elf schrijvers uit Nederland en Vlaanderen zich over haar. De superster had al een lange reeks grote hits gescoord, als ‘Crazy in Love’, ‘Single Ladies’ en Drunk in Love’, toen ze in 2016 met haar album Lemonade ook door de muziekkritiek werd omarmd. Bijzonder is ook dat ze van onbesproken gedrag is: ze gaat al jarenlang met dezelfde man – rapper en platenbaas Jay-Z – houdt haar privéleven afgeschermd, maar vertelde wel dat ze meerdere miskramen heeft gehad, waarmee ze veel lotgenoten een hart onder riem stak. Tel daarbij op dat ze door de glossy’s is uitgeroepen tot de mooiste en best geklede vrouw ter wereld en je begrijpt dat ze een rolmodel is voor velen.

Lees ook: Wat we van Beyoncé kunnen leren

Onvoorwaardelijke aanbidders

Beyoncé het rolmodel staat centraal in deze bundel, en dan vooral haar betekenis voor de zwarte emancipatie. De schrijvers, zwarte vrouwen, voelen zich gesterkt door Beyoncé. Ze zijn bijna allemaal onvoorwaardelijke aanbidders van de ‘godin’, wat wel gaat tegenstaan. Dat ligt vooral aan de herhaling van de loftuitingen. Het had sowieso geholpen als de samensteller wat strakker de diverse aspecten van Beyoncé onder de schrijvers had verdeeld. Nu krijg je steeds weer een inleiding met nagenoeg dezelfde ingrediënten, zonder dat de schrijvers dieper ingaan op één deelaspect.

Je veert op als er eens een woordje van kritiek doorheen sijpelt. Bijvoorbeeld dat Beyoncé zich schuldig maakt aan exotisme: ze shopt willekeurig in de vele Afrikaanse culturen en maakt daar een aantrekkelijke mash-up van. ‘Wakandisering’ noemt Munganyende Hélène Christelle dat – naar het Afro-futuristische koninkrijk Wakanda in de Marvelfilm Black Panther. Over de bijbehorende gedachte, dat alle zwarte mensen eigenlijk van koninklijke bloede zijn, vraagt Christelle zich af: ‘Als we allemaal koningen en koningen waren, wie waren dan de onderdanen?’

De Vlaamse schrijver Dalilla Hermans begint tegendraads. Ze vertelt dat Beyoncé niet haar favoriete lid was van Destiny’s Child, de meidengroep waarmee ze beroemd werd. Haar favoriet was de onbekend gebleven LaTavia Roberson. Deze zangeres was de jeugdvriendin van Beyoncé die door dier vader en manager uit de groep werd gezet. Volgens Hermans stal de lichtgekleurde Beyoncé steeds meer de show, en waste de zwarte act wit, door bijvoorbeeld blond steil haar te nemen. LaTavia was ‘the black one’, de iets minder perfect geschapen ‘pittige tante’ en de underdog – met wie een zwart meisje zich veel beter kon identificeren dan met een onbereikbare godin als Beyoncé. Verfrissend. Maar Hermans’ verhaal eindigt met een twist: ondanks haar oneervolle ontslag blijkt LaTavia een groot fan van Beyoncé, waarna Hermans alsnog volledig voor Queen B valt. Capitulatie van een dwarsdenker, toch jammer.

De grootste dwarsdenker is de Afro-Belgische schrijver en NRC-redacteur Sabrine Ingabire, die verreweg het beste essay van de bundel schrijft. Ze begint haar betoog met ‘De dag dat Beyoncé zwart werd’. Op 6 februari 2016 bracht de zangeres het lied ‘Formation’ uit en ging daarmee zo duidelijk achter #BLM staan dat het de witte bevolking ook begon op te vallen, wat tot een venijnige tegenreactie leidde. Daarna komt Ingabire met een interessante vraag: is een popster überhaupt geschikt als rolmodel? Beyoncé is, zo stelt ze, een kapitalist in woord en daad, met een geschat vermogen van een half miljard dollar. En kapitalisme onderdrukt miljoenen zwarte mensen. Als je diverse vormen van onderdrukking in samenhang bekijkt, dan kan Beyoncé dus niet dienen als boegbeeld van zwarte bevrijding.

Stille belofte

Je kunt hier tegenover stellen dat het kapitalisme nog wel een tijdje zal bestaan en dat Beyoncé daarbinnen wel degelijk als economisch rolmodel kan dienen. Niet dat alle Afro-Amerikanen nu ook miljonair moeten worden, maar Beyoncé laat zien dat ze wel hun eigen baas kunnen zijn, van black owned bedrijven, en dat de zwarte gemeenschap zo economisch zou kunnen klimmen. Maar Ingabire is alweer verder. Ze spreekt ons en zichzelf bestraffend toe: ‘Het is pijnlijk om te aanvaarden dat de stille belofte die leek te schuilen in Beyoncé een leugen blijkt te zijn; de stille belofte dat Beyoncé door middel van haar kunst niet alleen zichzelf, maar ook ons aan het bevrijden was. Toch moet het.’ Niet getreurd, zegt ze, er zijn andere, beter geschikte rolmodellen, die alleen veel minder bekend zijn. En bevrijden moet je toch zelf doen.