Reportage

Museum voor communistische dictator wordt ‘grootste innovatiehub van Oost-Europa’

Beladen verleden De Piramide van Tirana werd ooit gebouwd als eerbetoon aan een dictator. Nu wordt het een creatieve broedplaats.

Piramide van Tirana, halverwege de renovatie. In het ontwerp van MVRDV komen er trappen aan de buitenkant, en blijft één betonstrook een glijbaan. Foto Florion Goga
Piramide van Tirana, halverwege de renovatie. In het ontwerp van MVRDV komen er trappen aan de buitenkant, en blijft één betonstrook een glijbaan. Foto Florion Goga

„Twee keer is genoeg, nu moet je het niet nog eens herhalen”, zegt Alika Dulja wanneer ik me hardop afvraag hoe het kan dat de renovatie van de Piramide van Tirana volgend jaar klaar moet zijn. Dulja, de bouwkundig ingenieur die namens het gemeentebestuur de leiding heeft over het project, corrigeert me half voor de grap, half serieus. Dat het ontwerp van de Rotterdamse architect Winy Maas snel moet worden opgeleverd omdat Tirana volgend jaar European Youth Capital is, wordt een flinke uitdaging.

Middenin de hoofdstad van Albanië staat een merkwaardig bouwwerk. De Piramide van Tirana werd eind jaren 80 gebouwd voor de communistische dictator Enver Hoxha. Hij hoopte zo eeuwig voort te leven. Het gebouw met een bijzonder verleden krijgt een bijzondere toekomst, en zit daar nu tussenin. De hekken rond het bouwterrein tonen het beoogde endresultaat: artist’s impressions met mensen die op het gebouw wandelen, in witte en lichtblauwe tinten.

Lees ook: Wat te doen met al die fascistische gebouwen in Italië?

Zover is het nog niet. De piramide oogt als een ruïne, een skelet dat wacht op aankleding. De renovatie, begonnen in februari dit jaar, is halverwege. De buitenkant is kaal, binnen gaapt een groot gat. Middenin het gebouw was een groot beeld van Hoxha op een stoel zwaar verankerd in ondergronds beton. Maanden duurde het om beeld en vloer weg te krijgen. Het slopen is vrijwel klaar.

Daarom maakt Dulja, als jonge vrouw een opvallende verschijning tussen de bouwvakkers, zich geen zorgen over de voortgang. „We hadden geen goede bouwtekeningen, dus we wisten niet wat er in het gebouw verborgen zat. Vanaf nu krijgen we zulke verrassingen niet meer.” Niet alleen Dulja, ook de vertegenwoordigers van aannemer Fusha en toezichthouder ICE stralen een prettig soort zelfvertrouwen uit. De rondleiding is minder strak dan op Nederlandse bouwterreinen: „Je wilt naar boven? Goed, gaan we naar boven.”

Disco en glijbaan

Op een hogere verdieping staan al een paar ruwe ‘dozen’ die als klaslokaal zullen gaan fungeren. De kern van het ontwerp van Maas en bureau MVRDV is dat er bijna veertig van zulke dozen in, op en rond de piramide worden geplaatst. De hoofdgebruiker wordt TUMO, een initiatief van het Armeens-Amerikaanse echtpaar Sam en Sylva Simonian dat vooral actief is in Armenië maar ook elders (Parijs, Berlijn) centra opent. TUMO biedt naschools onderwijs aan jongeren in digitale technieken: robotics, animatie, games, programmeren, grafisch ontwerp en meer. De Piramide van Tirana wordt, in de woorden van de burgemeester, de „grootste innovatiehub van Oost-Europa”. De kosten van de transformatie, 14 miljoen dollar, worden betaald door regering, stad en een Albanees-Amerikaanse stichting.

Foto Florion Goga
Foto Florion Goga
Foto Florion Goga
De Piramide van Tirana.
Foto’s Florion Goga

Voor liefhebbers van brutalistische architectuur is de Piramide een bekend gebouw. Het is ontworpen door de dochter en schoonzoon van Hoxha en was bedoeld om diens lichaam te conserveren en zijn nalatenschap te eren. Het liep anders. Hoxha, aan de macht sinds 1944 en verantwoordelijk voor het creëren van het ‘Noord-Korea van Europa’, stierf in 1985. Zes jaar later, en drie jaar na het voltooien van de Piramide, viel het communisme en begon Albanië zich te ontdoen van decennia onderdrukking en isolement.

Weinigen wilden toen nog een eerbetoon aan Hoxha, pal naast het gebouw waar de premier zetelt. Plannen voor herbestemming, bijvoorbeeld als parlement, kwamen niet van de grond. Functies had het gebouw na 1991 genoeg: disco, expositieruimte, NAVO-hoofdkwartier, radiostudio. De buitenkant fungeerde als klimrek annex glijbaan. Ondertussen ging het verval door.

Fascistisch theater

„De Piramide betekende iets voor iedereen”, zegt Tirana’s burgemeester Erion Veliaj op zijn werkkamer. „Het is mijn doel om disruptie en dynamiek te brengen op een plek die onveranderlijk moest zijn. Kameraad Hoxha moest stabiel blijven, maar we hebben hem omver gehaald.”

Lees ook deze reportage over de opvang van Afghaanse vluchtelingen in Albanië

Net als premier en oud-burgemeester Edi Rama is Veliaj een boegbeeld van de Socialistische Partij en vastbesloten om Tirana te moderniseren. Veliaj en Rama zijn allebei goede bekenden van Winy Maas. Veliaj: „Edi en ik hebben allebei jonge zonen, daarom spreekt Winy’s idee met de dozen ons zo aan, als rondgestrooide legostenen. Die dozen worden de bouwstenen van onze economie.”

Kameraad Hoxha moest stabiel blijven, maar we hebben hem omver gehaald

Erion Veliaj burgemeester Tirana

Dat het beladen verleden wordt uitgewist vindt Veliaj goed te verdedigen. „Demografisch gezien zijn wij de jongste stad van Europa. We moeten oplossingen bieden aan de jongeren van nu. Ik wil ze iets bieden waardoor ze Albanië niet hoeven te verlaten voor werk elders. Ik wil kinderen van vijftien niet belasten met ons communistische verleden.”

Lees ook: Bjarke Ingels bouwt als een reus, nu ook in Nederland

De burgemeester schroomt niet om te slopen. De afbraak van het Nationaal Theater stuitte vorig jaar op hevig verzet, maar Veliaj staat er nog „100 procent achter”. Volgens hem was het protest politiek geïnspireerd, vanuit de oppositiepartij die zelf niet durft te vernieuwen. Het van oorsprong fascistische gebouw uit 1939 was bouwkundig een ramp, volgens Veliaj. De nieuwbouw van het theater door de Deense architect Bjarke Ingels begint binnenkort. Veliaj: „Tirana is een nieuwe stad, zonder UNESCO-erfgoed. We worden een stad die architectuurliefhebbers willen bezoeken.”

‘Culturele zuivering’

Maas kreeg in vakblad The Architectural Review het verwijt van de Albanese architect Dorina Pllumbi dat zijn ingreep het verleden camoufleert. „Met de presentatie als speels en apolitiek negeert MVRDV’s voorstel wat de Piramide heeft meegemaakt.” Pllumbi hekelt het ontbreken van een publiek debat over herbestemming van de Piramide, en de autoritaire bestuursstijl van Rama en Veliaj. Onder het mom van vooruitgang zorgt de ‘transformatie’ door sterarchitecten volgens de TU Delft-promovendus voor culturele zuivering, voor een Albanië dat uiterlijk gelijkgeschakeld wordt met de rest van Europa.

Beeld MVRDV
Beeld MVRDV
Beeld MVRDV
Artist’s impressions van het ontwerp van Winy Maas en bureau MVRDV.
Beeld MVRDV

In zijn reactie in AR stelt Maas dat hij het verleden respecteert door de mogelijkheid te behouden om het gebouw (nu veilig) te beklimmen – zoals Albanezen na 1991 letterlijk over hun verleden liepen. Telefonisch licht Maas zijn opvatting toe. „Albanië is zoekende naar de omgang met het verleden, en doet dat genuanceerd in vergelijking met andere landen. Ik vind deze aanpak ook genuanceerd, met behoud van de curiositeit die bij het gebouw past. We hebben het niet plat gegooid, we behouden de structuur. En ja, het nieuwe gebruik is gericht op de toekomst. Het is gericht op de wens om toe treden tot de Europese Unie. Het is een politiek gebouw.”

In de bouwkeet bij de Piramide ontspint zich na de rondleiding een voorzichtige discussie. De man van de toezichthouder vindt het niet erg dat jongeren geen weet hebben van de oorsprong van het gebouw: „Laat de geschiedenis over aan de musea, dit gebouw dient de toekomst.” Nee, zegt een ander, ze moeten weten wat voor gebouw dit was, en op school moet er meer aandacht worden besteed aan de periode onder Hoxha. De communistische tijd ligt hier nu eenmaal gevoelig, vat een derde samen. „Sommigen hebben er onder geleden, anderen hebben geprofiteerd. Voor de een is het ‘nog maar dertig jaar geleden’, voor de ander is het ‘al dertig jaar geleden’.”