Analyse

Strooien met geld is nu gewoon

Miljoenennota De coronacrisis dwong de overheid tot gulheid. Maar ook na de crisis blijft het geld stromen. Adviseurs voelen ongemak.

Wopke Hoekstra, demissionair minister van Financiën (CDA), maakt zich klaar voor een tweede corona-Prinsjesdag. In de middag presenteerde hij de financiële plannen. Grote uitgaven voor de lange termijn zijn voor een nieuw kabinet, benadrukte hij. (ANP)
Wopke Hoekstra, demissionair minister van Financiën (CDA), maakt zich klaar voor een tweede corona-Prinsjesdag. In de middag presenteerde hij de financiële plannen. Grote uitgaven voor de lange termijn zijn voor een nieuw kabinet, benadrukte hij. (ANP) Foto David van Dam

Geld zat. Ook nu de economie de dreun van de coronacrisis te boven is, blijft dit demissionaire kabinet uitgeven. Bijna 7 miljard euro om klimaatverandering tegen te gaan. Honderden miljoenen voor het bestrijden van zware criminaliteit. Extra geld voor wonen, defensie en de sociale advocatuur. Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) zei het op Prinsjesdag met onverholen trots: „Zeker voor een demissionair kabinet ver in blessuretijd doen we forse uitgaven.”

Het was dezelfde Hoekstra die in maart 2020 de geldkraan openzette om de economie te redden. Dat was een uitzonderlijke ingreep, zei hij toen, gerechtvaardigd door het karakter van de coronapandemie en noodzakelijk om de economie door de ontwrichting van het virus en de lockdown te loodsen. Het werd een ingreep die het kabinet volgens Hoekstra’s laatste schatting 80 miljard euro kost. De staatsschuld sprong in anderhalf jaar tijd omhoog van 48,5 naar 57,5 procent van de Nederlandse economie (het bbp).

Komende maand lopen de steunpakketten voor de economie ten einde, maar van matiging is op het Binnenhof geen sprake, laat de nieuwe begroting zien. Het geld blijft stromen. En de kans is groot dat een nieuw kabinet opnieuw flink gaat uitgeven. Alleen al de afgelopen maanden regende het voor en achter de schermen grote plannen voor de klimaataanpak en de stikstofcrisis. Hoekstra’s uitzonderlijke ingreep lijkt ineens het nieuwe normaal.

Lange lijst ‘urgente’ uitdagingen

Hoe kan dat? Het begint met de problemen die op tafel liggen. Die kunnen simpelweg niet wachten, is de overtuiging bij veel partijen in Den Haag. Zowel de klimaatverandering als het stikstofprobleem vragen om grootschalige transities die veel tijd en geld zullen kosten. En dat niet alleen: als een kabinet te weinig actie onderneemt, kan het bij de rechter in de problemen komen – zie het Urgendavonnis, of de stikstofuitspraak.

Maar het lijstje van urgente uitdagingen dat in Den Haag rondgaat, is veel langer dan klimaat en stikstof alleen. Dinsdag schaarde Hoekstra vooruitblikkend ook misdaadbestrijding, infrastructuur en onderwijs onder de urgente thema’s die wat hem betreft grote investeringen rechtvaardigen. Noem een onderwerp urgent, zo lijkt het, en er is geld.

Wat helpt is dat de overheidsfinanciën er ondanks de immense coronacrisisuitgaven niet slecht voor staan. De economie herstelt snel. En dankzij de lage rente is lenen goedkoop. Dat schept in de hoofden van politici ruimte om nóg eens grote uitgaven te doen. Zeker als die uitgaven eenmalig zijn en niet, zoals een verhoging van de zorgsalarissen, jaarlijks geld kosten.

Duidelijk is dat het kabinet zich bewust is van het historische karakter van dit moment. Als je nu tientallen miljarden wil uitgeven, zei premier Mark Rutte (VVD) na afloop van de Troonrede bij de NOS, dan kan dat gewoon: „Het bizarre feit doet zich voor, misschien wel voor het eerst in drie of vier generaties, dat dat soort bedragen er zouden zijn.” Tenminste, als partijen het eens worden over de uitgaven.

Luister naar bewindspersonen en partijen, en het klinkt alsof er geen alternatief is voor zoveel gulheid. Deze transities vragen om actie en het geld is zo geleend.

Ongemakkelijk gevoel

Toch geeft de financiële losheid de economisch adviseurs van de regering een ongemakkelijk gevoel. Ja, als een nieuw kabinet straks geld uitgeeft om klimaatverandering tegen te gaan of om het stikstofprobleem op te lossen, dan kan dat zinnig zijn. Maar in de adviezen van de Raad van State en het Centraal Planbureau, die tegelijkertijd met de Miljoenennota en de begroting verschenen, klonk ook bezorgdheid door dat nu alles maar lijkt te kunnen.

„Op een nieuw kabinet rust de plicht om met de weelde van relatief gunstige overheidsfinanciën zorgvuldig om te gaan”, aldus de Raad van State. Vicepresident Thom de Graaf richtte zich in zijn toelichting tot de politici: „We begrijpen dat de ankers in de Covidcrisis even zijn losgelaten, maar we waarschuwen: dat kunt u niet ongebreideld jaar op jaar doen.”

Het klopt dat de overheidsfinanciën niet in gevaar zijn, zeggen de economen van het CPB. Afgezet tegen de omvang van de economie, het bbp, daalt de staatsschuld volgend jaar alweer. Nederland blijft sowieso keurig onder de Europese norm van 60 procent schuld ten opzichte van het bbp. „Maar een herstel van de budgetdiscipline is wel belangrijk.” Want zonder begrotingsregels vindt er geen deugdelijke afweging meer plaats of uitgaven een goed idee zijn. Dan kan alles.

Bovendien: geld is niet de enige oplossing. In plaats van groene bedrijven of elektrische auto’s subsidiëren, kan de overheid ook harde normen opleggen om minder CO2-uitstoot af te dwingen of een belasting op die uitstoot heffen.

Lees ook: Groene industriepolitiek, is dat een goed idee?

„In veel gevallen zijn normering en beprijzing effectievere beleidsinstrumenten”, schrijft het CPB in de Macro Economische Verkenning. Het is bijvoorbeeld de vraag of de maatschappij zoveel extra investeringen wel aankan. Vaak zetten overheden grof geschut in om zich uit een crisis te investeren, maar van een crisis is nu geen sprake. De economie draait al uitstekend en in sommige sectoren bestaat nu al een schreeuwend tekort aan personeel.

Volgens de rekenmeesters van het CPB kan een overheid weleens olie op het vuur gooien door extra miljarden in zo’n economie te pompen. Als een nieuw kabinet wegen wil aanleggen of woningen wil bouwen, is de vraag of het de mensen kan vinden om dat te doen. Met pech stuwt het geld dan alleen de lonen en de prijzen op, zonder dat de economie of de planeet erbij gebaat is. Oppassen om niet te veel uit te geven: Nederlands crisisbeleid heeft weleens anders geklonken.