Recensie

Recensie Beeldende kunst

Nepnieuws in Middeleeuwse geschiedenisboeken

‘Kracht van kronieken’ Kasteel Huis Bergh toont vijftiende-eeuwse boeken rondom de terugkeer van een bijzonder handschrift met de oudste kroniek van het hertogdom Gelre.

De vijftiende-eeuwse kroniek van het hertogdom Gelre in bezit van Kasteel Huis Bergh.
De vijftiende-eeuwse kroniek van het hertogdom Gelre in bezit van Kasteel Huis Bergh. Foto Kasteel Huis Bergh

Middeleeuwse geschiedenisboeken bevatten vaak een fascinerende mengeling van Bijbelse, mythologische en antieke gebeurtenissen en voorvallen van recenter datum. De vijftiende-eeuwse kroniek van het hertogdom Gelre in bezit van Kasteel Huis Bergh is er een mooi voorbeeld van. Het relaas begint met de schepping van de mens, zoals die in de Bijbel staat beschreven. Vanaf dat moment duurde het op de kop af 5199 jaar tot de geboorte van Christus, „dat staat wel vast”.

Luttele regels daarna vermelden onder anderen de Oudtestamentische aartsvader Abraham, de mythische held Hector van Troje en de historische koning Alexander de Grote. Via beroemde persoonlijkheden als Julius Cesar, Karel de Grote en Godfried van Bouillon bereiken we met zevenmijlslaarzen de dertiende eeuw. De rest van de kroniek, die door het voorgaande van een eerbiedwaardige context in het goddelijke heilsplan is voorzien, behandelt gebeurtenissen veel dichter bij huis, die men zich nog zo ongeveer kon herinneren. Ze gaan over de hertogen van Gelre en wetenswaardigheden zoals oorlogen, aardbevingen en stadsbranden, die in twee eeuwen van hun bewind voorvielen.

Vijfhonderd bladzijden

De betrekkelijk korte kroniek is voor zover bekend de eerste die het hertogdom behandelt. De tekst maakt deel uit van een meer dan vijfhonderd bladzijden tellend, dertien centimeter dik en krap dertig hoog, handgeschreven boek dat in 1450-1460 in of rond Nijmegen is ontstaan. Het museum verwierf het in 2017. Daarmee is het boek, dat is voorzien van het wapen van de vijftiende-eeuwse kasteelheer Willem II van den Bergh, weer terug op de plaats waar het zich ooit bevond. Een kleine expositie van andere manuscripten, prenten en beelden, plaatst het handschrift in de geleerde cultuur, maar zeker ook de politieke situatie van de late Middeleeuwen.

De vijftiende-eeuwse kroniek van het hertogdom Gelre in bezit van Kasteel Huis Bergh. Foto Kasteel Huis Bergh

Van het gebonden boek kunnen noodgedwongen slechts twee pagina’s tegelijk worden getoond. Op het blad tegenover het begin van de Gelderse kroniek is een pentekening te zien van een geharnaste heraut met op zijn schild het wapen van het hertogdom. Zulke vlot geschetste figuren markeren overal in het boek het begin van een nieuw onderdeel: lijsten van pausen en keizers, en kronieken van de bisdommen (Keulen, Luik, Utrecht en Münster) en gewesten (de graafschappen Holland en Mark, en de hertogdommen Brabant en Kleef) die het Gelderse territorium omringden. Het boek, dat talloze verdraaiingen van de werkelijkheid en aperte historische fouten bevat, zal zijn gemaakt om de positie te bestendigen van graaf Arnold van Egmond, een van de belanghebbenden in een ingewikkelde opvolgingskwestie die toen speelde.

Bijzondere handgeschreven of gedrukte boeken in de tentoonstelling geven een mooi beeld van uiterlijk en inhoud van vijftiende-eeuwse kronieken, vorstenspiegels en wapenboeken. Het geheel maakt duidelijk dat middeleeuwse geschiedenisboeken niet altijd even betrouwbaar zijn. De Berghse kroniekenbundel presenteert immers partijdige informatie als vervolg op oeroude informatie – even oncontroleerbaar als algemeen aanvaard. Het is zelfs de vraag of het boek was bedoeld om aandachtig te lezen: uit de verzorgde uitvoering met mooi geschreven tekst en verdienstelijke illustraties, in combinatie met een inhoudelijk bar slordige tekst, moet bijna wel worden geconcludeerd dat het doel ervan vooral representatief was.