Een chemiefabriek loost schadelijke PFAS in de Westerschelde – en heeft daarvoor een eeuwigdurende vergunning

PFAS in de Westerschelde De chemiefabriek 3M loost afvalwater in de Schelde en heeft er een ‘eeuwigdurende’ vergunning voor. Zeeland dreigt naar de rechter te stappen.

Westerschelde met op de achtergrond de haven van Antwerpen.
Westerschelde met op de achtergrond de haven van Antwerpen. Foto Walter Herfst

Zachtjes klotst het water tegen de kade aan, alsof er niets aan de hand is. Onderaan de glooiing groeien zeewier en oesters. Bij eb zitten er zeehonden op de zandplaten. „Je merkt het niet. Dat is het probleem”, zegt Andries Jumelet (76), gemeenteraadslid namens de ChristenUnie in de Zeeuwse gemeente Reimerswaal.

Hij staat op de dijk in Hansweert, een dorp in Reimerswaal, en kijkt uit over de Westerschelde. In het water schuilt een gevaar: hoge concentraties PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen). Dat zijn chemische stoffen die, in een grote hoeveelheid, schadelijk kunnen zijn voor de volksgezondheid. Zo kunnen ze een negatief effect hebben op het immuunsysteem en kanker en leverschade veroorzaken.

Afgelopen april bleek uit een onderzoek van de Universiteit Utrecht, in opdracht van Rijkswaterstaat, dat in sommige delen van de Westerschelde de PFAS-waarden vijfentwintig keer hoger zijn dan in de rest van de Nederlandse wateren. De provincie Zeeland wist niet van dit onderzoek af, totdat Cora van Nieuwenhuizen – destijds demissionair minister van Infrastructuur en Waterstaat (VVD) – er in juni een zinnetje over schreef in een brief aan de Tweede Kamer.

Vanaf de jaren zestig tot en met de jaren negentig was het water in de Westerschelde ook ernstig vervuild met andere schadelijke stoffen, deels afkomstig van fabrieken. „Maar dat zag je tenminste”, zegt Jumelet. „De glooiingen waren kaal, de zeehonden waren weg en er spoelden dode vissen aan.”

Lees ook: ‘Vlaamse regering wist al jaren van vervuilde grond bij chemische fabriek’

Onmiddellijk stoppen

In juli diende Jumelet in de gemeenteraad een motie in waarin hij stelde dat de vervuiling van de Westerschelde door afvalwater van fabrieken onmiddellijk moet stoppen. De motie werd unaniem aangenomen – in de gemeente Borsele werd een vergelijkbare motie aangenomen. In augustus deed oud-Statenlid Johan Robesin in Nederland en België aangifte van de ernstige PFAS-vervuiling. Het Nederlandse en Belgische Openbaar Ministerie buigen zich daar nu over.

Diezelfde maand werd bekend dat een chemiefabriek van het Amerikaanse bedrijf 3M in Zwijndrecht (bij Antwerpen) grote hoeveelheden PFAS in de Schelde heeft geloosd. Het bedrijf had een vergunning gekregen van de provincie Antwerpen zonder dat eerst onderzoek was gedaan naar de gevolgen voor het milieu.

„3M heeft een eeuwigdurende omgevingsvergunning gekregen en dat is niet aan Nederland gemeld”, zegt Jumelet. Maar ook de provincie Zeeland verwijt hij nalatigheid. In 2018 stuurde Antwerpen een adviesaanvraag over de vergunning voor 3M naar Zeeland. „Daar zeiden ze: ‘Dat is niet ons pakkie-an, dat is de verantwoordelijkheid van Rijkswaterstaat, want die gaat over de waterkwaliteit van de Westerschelde.’ Ze hebben de adviesaanvraag vervolgens ook niet doorgestuurd naar Rijkswaterstaat.”

Hij vervolgt: „ Maar de inwoners van de provincie dan? Hebben ze daar niet mee te maken? Mensen zwemmen in de Westerschelde.”

Jumelet wijst naar het bronzen beeld waar hij naast staat. „Dit is de profeet Amos.” Het beeld, zo’n vijf meter hoog, doet denken aan een kruising tussen een kale boom en een oude, wijze man. Het oorspronkelijke kunstwerk, van hout, werd begin jaren negentig gemaakt door de Zeeuwse priester Omer Gielliet. Het maakt deel uit van een serie kunstwerken van een protestbeweging tegen de vervuiling van de Schelde. Jumelet leest voor wat er op het metalen plaatje onder het beeld staat: „Langs de Schelde van bron tot zee staan wachters. Hier staat Amos, fruitteler en schapenfokker in Israël (+/- 750 v.Chr.). Hij waarschuwde tegen de vernieling van het leven. Nog klinken zijn woorden. Ze staan in de Bijbel.”

Andries Jumelet, gemeenteraadslid namens de ChristenUnie in de Zeeuwse gemeente Reimerswaal.

Walter Herfst

Drastisch

In 2006 bleek uit onderzoek van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KWAA) en de Universiteit Antwerpen dat de Schelde steeds schoner werd dankzij milieumaatregelen, zoals waterzuivering, het herstellen van slikken en schorren, en het verbieden van het lozen van bepaalde schadelijke stoffen in natuurwater.

Maar voor PFAS-stoffen bestaat er nog niet zo’n verbod. Waterzuiveringsinstallaties zuiveren vooral biologisch afbreekbare schadelijke stoffen uit het water, en amper of geen chemische schadelijke stoffen. „Er moeten nu weer drastische maatregelen worden genomen”, zegt Jumelet, die voor de vierde keer een groepje voorbijgangers groet. Hij heeft goede hoop dat die maatregelen er komen. „Ik denk dat Vlaanderen heel welwillend is, omdat het doodsbang is dat Zeeland de Antwerpse haven platlegt. Die vormt de economische motor van België.”

In een interview met de Provinciale Zeeuwse Courant (PZC) zei de Vlaamse omgevingsrechtadvocaat Isabelle Larmuseau dat Nederland met een gang naar de Belgische rechter de Antwerpse haven bij wijze van spreken kan platleggen. In de Belgische grondwet staat namelijk dat een rechter verplicht is een omgevingsvergunning ongeldig te verklaren als deze onwettig is. Zo’n vergunning is onwettig als er bijvoorbeeld bij het verlenen ervan geen rekening is gehouden met grensoverschrijdende effecten. Volgens Lar-museau is dat laatste bij veel Vlaamse omgevingsvergunningen het geval.

Zeeland heeft Vlaanderen nu een ultimatum gesteld: als de Vlaamse overheid niet uiterlijk deze maand actie onderneemt tegen de vervuiling van de Westerschelde, stapt de provincie naar de Belgische rechter om de omgevingsvergunning van 3M te laten vernietigen. Ook heeft demissionair minister Barbara Visser (Infrastructuur en Waterstaat, VVD) de provincie toegezegd Zeeland graag bij te staan, ze laat binnenkort weten hoe.

De Vlaamse minister voor Omgeving Zuhal Demir (N-VA) heeft op haar beurt ook een ultimatum gesteld, maar dan aan 3M: als het bedrijf niet vóór 1 oktober met een plan komt om het lozen van ernstig vervuild afvalwater te stoppen, overweegt Demir het bedrijf aan te klagen.

3M is al voor een onderzoekscommissie van het Vlaamse parlement verschenen. De meeste vragen van de parlementsleden aan het bedrijf bleven toen onbeantwoord. Wel zei het te werken aan een systeem dat de PFAS-lozingen met meer dan 99 procent zou moeten verminderen.

In een reactie op vragen van NRC schrijft 3M dat het bedrijf daarnaast al heeft gezorgd voor extra waterzuivering en bereid is om te betalen voor het „saneren van verontreinigde grond en water op alle locaties waar 3M PFAS heeft geproduceerd”. Het chemieconcern zegt echter elke suggestie te verwerpen dat het willens en wetens de gezondheid van mensen in gevaar brengt. „3M voert regelmatig toxiciteitstests uit op het onverdunde afvalwater en deze tonen geen acute of chronische toxiciteit van het water aan”, zo schrijft de woordvoerder.

Lees ook: PFAS: schadelijk en niet kapot te krijgen

Ontpolderen

Hoewel Andries Jumelet blij is dat de Nederlandse en Vlaamse overheden „wakker zijn geworden”, mist hij in deze PFAS-kwestie aandacht voor de relatie van de vervuiling met de Hedwigepolder. Deze polder in een natuurgebied in Zeeuws-Vlaanderen wordt, na lang politiek en juridisch gesteggel, momenteel ontpolderd als natuurcompensatie voor de verdieping van de Westerschelde. Jumelet: „Alles wat er groeide, is er weggehaald en binnenkort worden de dijken doorgestoken. Maar je begrijpt natuurlijk: dat wordt straks één grote vergaarbak van slib vervuild met PFAS. Slib bezinkt daar waar de stroomsnelheid het laagst is. Waar zijn we in godsnaam mee bezig als we die ontpoldering doorzetten?”

Nu was Jumelet al nooit een voorstander van de ontpoldering van de Hedwigepolder. Zeeuwen willen inpolderen in plaats van ontpolderen: land winnen. Dat weet hij als geen ander, als voormalig projectleider zandsuppletie bij Rijkswaterstaat. „Als de ontpoldering wordt gestopt door de PFAS-vervuiling, is dat een geluk bij een ongeluk.”