Reportage

Duisburg hoopt dat met Scholz de sociaal-democratie herleeft – maar welke?

Bondsdagverkiezingen Met kandidaat-kanselier Olaf Scholz hopen de sociaal-democraten in Duisburg weer op de herleving van oude thema’s, op betere lonen en hogere pensioenen.

De staalfabriek ThyssenKrupp, die uittorent boven Duisburg. De industriestad in Noordrijnland-Westfalen is van oudsher een bolwerk van de sociaal-democratische SPD.
De staalfabriek ThyssenKrupp, die uittorent boven Duisburg. De industriestad in Noordrijnland-Westfalen is van oudsher een bolwerk van de sociaal-democratische SPD. Foto Rupert Oberhuser

‘Handen uit je zakken”, fluistert Cona Gür naar zijn jongere collega Benedikt Falszewski. Gür en Falszewski staan deze vrijdagochtend met een paar andere SPD-vrijwilligers op de markt van Duisburg-Walsum en spreken er met het winkelend publiek, vooral ouderen die hun boodschappenkarretjes achter zich aan slepen of een rollator met mandje voor zich uitduwen. De lucht is vochtig, de zon schijnt zwakjes.

Gür, een zestiger, is sinds 1973 lid van de SPD en heeft al die jaren campagne gevoerd en achter informatiestands gestaan „en nooit met de handen in de zakken”. Gür werkte vanaf de jaren zeventig tot 2005 in de steenkolenmijn pal naast Walsum, de grootste van Europa. De mijn ging dicht in 2008. Tegen de horizon van de Duisburgse wijk staat nog altijd een immense kegelvormige schoorsteen te dampen: de energiecentrale waar kolen worden verbrand, werkt nog wel.

Industriestad Duisburg, met zijn binnenhaven, staalfabrieken van ThyssenKrupp en ArcelorMittal en de oude kolenmijn, is van oudsher een SPD-stad. Jarenlang was ook hier de neerwaartse trend van de sociaal-democraten in heel Duitsland merkbaar. Maar in deze weken, zo kort voor de Bondsdagverkiezingen op zondag 26 september, leeft de SPD onder kandidaat-kanselier Olaf Scholz zowel in Duisburg als in heel Duitsland op: de partij ligt op kop in vrijwel alle peilingen.

Lees ook dit opinieartikel uit 2019 over voornoemde neerwaartse trend: Ideeënarmoede is de werkelijke oorzaak van neergang SPD Lees ook: Hoe Merkel Merkel werd

Als uit de as herrezen lijken ook klassieke sociaal-democratische waarden zoals degelijke pensioenen en dito lonen. De regionale voorzitter van de vakvereniging DGB Angelika Wagner – tevens voormalig gemeenteraadslid voor de SPD – zegt in haar kantoortje: „Wij, echte sociaal-democraten, zijn blij. De thema’s die we in de afgelopen jaren gemist hebben staan weer op het programma.”

SPD: de burger moet geld terugkrijgen nu de energieprijs stijgt door de vergroening

Wie of wat de ware sociaal-democraat is, is deze dagen een veelbesproken thema. Lijsttrekker Scholz werd in 2019 nog voor het SPD-voorzitterschap verslagen door het duo Saskia Esken en Norbert Walter-Borjans, horend bij de linkervleugel van de partij. Kort daarvoor werd Esken in een talkshow gevraagd of Scholz een ‘standvastige’ sociaal-democraat is. „Dat kan ik na al die jaren dat Scholz politiek actief is niet beoordelen”, antwoordde Esken toen.

Gematigd

Scholz, nu minister van Financiën, stelt zich op als gematigd bestuurder. Maar zijn concurrentie wijst onvermoeibaar op zijn veel linkser georiënteerde achterban en spreekt van „het rode gevaar”. In Duisburg zien veel SPD-oudgedienden in Scholz vooral een vehikel dat een aantal belangrijke programmapunten voor ‘de arbeiderspartij’ kan verwerkelijken.

In Duisburg-Walsum is ook Manfred Heiligenpahl flyers aan het uitdelen. Hij is al 49 jaar lid van de partij en vertelt dat hij in eerste instantie alleen de lagere school afmaakte, maar later kon opklimmen tot ingenieur. „Dat was het ideaal van de sociaal-democratie: de partij gaf mij en anderen alle kansen, zorgde voor ons.” Olaf Scholz is volgens hem „een man van het midden. Maar hij kan toch onze doelen goed uitdragen”.

Het succes van Scholz – de partij klom in een paar maanden van 15 procent in de peilingen op naar 26 procent – kan deels worden verklaard door het gebrek aan overtuigingskracht van de beide andere kandidaat-kanseliers: Armin Laschet (CDU) en Annalena Baerbock (De Groenen). Ook heeft Scholz de meeste regeringservaring en maakt hij een degelijke, om niet te zeggen saaie indruk, die vertrouwen lijkt te wekken bij kiezers die het na zestien jaar Angela Merkel even niet meer weten. Maar in Duisburg zijn velen ervan overtuigd dat Scholz en de SPD populair zijn vanwege de sociaal-democratische thema’s als een hoger minimumloon, betere pensioenen en goede arbeidsvoorwaarden.

De partij was de afgelopen jaren te veel bezig met identiteitspolitieke thema’s

Dirk Radermacher SPD’er

„De partij richtte zich de afgelopen jaren te veel op identiteitspolitieke thema’s”, vindt SPD’er en hoofd van de Duisburgse vakbond IG BAU Dirk Radermacher. Een zo’n thema is het gendern: het idee dat zelfstandig naamwoorden en hun geslacht moeten aansluiten bij degenen die ermee worden aangesproken. Nu is de partij terug bij de ‘oude’ onderwerpen, en dat is, ziet Radermacher, voor veel Duisburgers belangrijk.

Lees ook dit artikel: Olaf Scholz is opeens een kansrijke opvolger van Angela Merkel

„Degenen die bij ThyssenKrupp werken, hebben zich goed georganiseerd, hebben een sterke onderhandelingspositie en krijgen goed betaald”, legt Radermacher uit. Maar het schoonmaken van de fabrieken, bijvoorbeeld, heeft de staalreus uitbesteed aan kleine tussenbedrijven omdat loonafspraken op die manier omzeild kunnen worden. Die hebben allerlei manieren om te bezuinigen op salarissen, ook al geldt er sinds 2015 een minimumloon. „Beschermende schoenen of kleding moet door de werknemer van het bedrijf worden gehuurd, en dat wordt dan ingehouden op het loon.”

Minimumloon

Behalve dat de praktijken van dat soort bedrijven volgens de SPD’ers moeten worden aangepakt, zou het huidige minimumloon van 9,60 euro per uur te laag zijn. Zowel de SPD als de Groenen willen het verhogen naar 12 euro per uur en Scholz noemde dat afgelopen zondag zelfs „niet onderhandelbaar”. Volgens de kandidaat-kanselier zouden er zo’n tien miljoen Duitsers van de maatregel profiteren. Vakbondsvrouw Wagner: „Als je nu 45 jaar werkt voor het minimumloon krijg je een pensioen dat nog onder het wettelijk minimum ligt. Dat kan niet.”

Tegenstanders van een verhoging van het wettelijk minimumloon, zoals CDU-kandidaat Laschet, vinden dat het aan de vakbonden is om redelijke lonen uit te onderhandelen. Ook Wagner zou liever willen dat de bonden het alleen af konden. Maar de praktijk is anders, heeft ze ervaren: „Juist voor precaire beroepen als die van Amazon-leveranciers, die individueel opereren, hun eigen busjes moeten betalen en zich niet in vakbonden organiseren: daar moet via de wet worden ingegrepen.”

Radermacher, een vijftiger, zou willen dat de SPD weer „een arbeiderspartij wordt, zoals in de jaren zeventig”. Van Olaf Scholz is Radermacher „geen vriend”. „„Hij was destijds mede-architect van Hartz IV”,een bezuiniging op sociale uitkeringen onder toenmalig SPD-kanselier Gerhard Schröder in 2005. „Dat heeft ons sociaal-democraten de nek gebroken. Nu is Scholz een beetje bijgedraaid.” Ook Wagner zegt: „Er zijn veel fouten gemaakt. Maar van die fouten is geleerd, de SPD is weer op de goede weg.”

Energieprijzen

Ook op de markt van Duisburg-Walsum wordt optimistisch vooruitgeblikt door de SPD’ers. „Opvallend veel mensen komen langs om te discussiëren”, zegt voorzitter van de lokale afdeling Falszewski (39). Een man van middelbare leeftijd, gehuld in een T-shirt met de tekst ‘ongevaccineerd’ erop, stapt op Falszewski af en haalt verontwaardigd zijn energierekening uit zijn boodschappentas. Met pen heeft hij een berekening gemaakt: de kosten zijn de afgelopen tijd met 48 procent gestegen. Falszewski vindt, net als de SPD, dat de burger geld moet terugkrijgen nu de energieprijs stijgt als gevolg van de vergroening en relatieve schaarste.

Duitsland heeft pas sinds 2015 een wettelijk minimumloon

De man met de rekening twijfelt tussen SPD en AfD: de rechtspopulisten van de Alternative für Deutschland hebben een beter programma waar het op migratie aankomt, vindt hij, maar de SPD heeft een solide plan voor de pensioenen.

Falszewski blikt vast vooruit op de coalitievorming: „Een regering met de Groenen zou ideaal zijn.” Maar de twee partijen hebben vermoedelijk nog een derde partner nodig, de liberale FDP of de socialistische Die Linke. „Met Die Linke hebben we wat sociale thema’s betreft veel meer raakvlakken”, zegt hij. Scholz sluit een coalitie met Die Linke, die graag uit de NAVO zouden treden, niet uit. Maar misschien doet hij dat ook om zijn achterban voorlopig tevreden te houden, want die bekijken Scholz ondanks zijn succes met argusogen. Partijveteraan Gür: „De partij was ooit een arbeiderspartij. Onder Scholz zijn we nog altijd veel te rechts.”