Beeld uit ‘Nr. 10’ van Alex van Warmerdam

Foto Ben van Duin

Interview

Alex van Warmerdam over zijn tiende film: ‘Mysterie krijg je in de schoot geworpen’

NFF | Slotfilm | Alex van Warmerdam Alex van Warmerdams tiende film heet ‘Nr 10’. Zelf blokkeert hij als het over betekenis gaat. Dus praat NRC met anderen over zijn raadselachtige oeuvre.

Zaterdagochtend om half twaalf komt er een appje binnen van Alex van Warmerdam. „Je kunt me nu bellen.” Ik heb hem eerder een mail gestuurd met een aantal vragen. Of hij zijn eigen werk begrijpt, wat zijn drive is.

Zijn tiende film, simpelweg Nr. 10 geheten, gaat niet alleen zoals veel van zijn werk over raadselachtige complotten, maar gaat op een tijdreis door zijn eigen oeuvre. Volgende week beleeft hij zijn première, als slotfilm van het Nederlands Film Festival. De film is geestig en associatief, met een droomlogica die doet denken aan David Lynch’ derde seizoen van Twin Peaks. Misschien niet toevallig praten beide kunstenaars niet graag over de betekenis van hun werk.

Nr. 10 begint als een film over theater, waarin alle medespelers zowel op de vloer als daarbuiten rollen spelen en elkaar beliegen en bedriegen. Maar zelfs in de leugen is niets wat het lijkt. Ik spreek een aantal van Van Warmerdams vaste medewerkers over de ‘raadselachtigheid’ van zijn werk. Of is het zo dat heel gewone dingen soms gewoon absurd en mysterieus kunnen lijken?

Van Warmerdam: „Je hebt wel vaker geprobeerd me iets te ontfutselen over de betekenis van mijn werk, maar dat heeft een blokkerende werking op mijn geest. Nr. 10 is de zwaarste film die ik ooit heb gemaakt. Hij is uitgesteld, bijna niet doorgegaan, Eurimage gaf op dubieuze gronden op het laatste moment geen geld, we zijn vlak voor het draaien van uitvoerend producent gewisseld. Toen zijn we met de moed der wanhoop toch gaan draaien, want als je het nog een keer uitstelt verliest het hele project zijn energie. Het meeste plezier heb ik gehad tijdens de montage. Dat is de periode waarin je de film echt maakt.”

Spoiler

Van Warmerdam prijst editor Job ter Burg: „Wat je kunt doen met het gedraaide materiaal is elke keer weer een wonder. Soms vraag ik me af wat voor film het eigenlijk is geworden. Gaan mensen het accepteren? Ik bedoel, alles is voor mij heel echt. Heb complete plattegronden van de locaties. De dubbelzinnigheid van de film is het gevolg van dat realisme. Er zit een omslag in de film, maar het is echt een meerwaarde als mensen daar niks van weten.”

Goed, spoilers gaan we dus vermijden. Maar raken cast en crew nooit in verleiding om met Van Warmerdam in gesprek te gaan over de inhoud van zijn werk?

Editor Job ter Burg: „De film gaat überhaupt over perspectief, over leugens en complotten, over schijn en werkelijkheid en de rollen die we spelen. Die thema’s waren er op papier allemaal al en zijn de brandstof voor de motortjes die de film voortbewegen.”

Alex van Warmerdam: „Nr. 10 is de zwaarste film die ik ooit heb gemaakt.”

Foto Merlijn Doomernik

Echtgenote Annet Malherbe, speelde in bijna al zijn films, doet casting en staat op de credits als assistent regie: „In de afgelopen veertig jaar zijn Alex en ik steeds meer één brein geworden. Op de set hebben we met z’n tweeën voor de monitor gezeten. Soms zeg ik, voordat hij naar de acteur loopt met een aanwijzing: ‘Denk even na voordat je wat zegt.’ Alex wil het nooit ergens over hebben, maar met mij wil hij het overal over hebben, die film is 24 uur per dag bij ons hier. We hebben het niet over de betekenis van de film of de psychologie van de personages. Daar wil ik nog wel eens aan peuteren. Dan vraag ik waarom een bepaald personage iets zegt. En dan zegt hij: ‘Dat zegt-ie gewoon.’”

Acteur Tom Dewispeleare was eerder al te zien in Borgman (2013) en Schneider vs. Bax (2015). In Nr. 10 speelt hij de acteur Günther: „Een raadselachtige man. Je weet weinig van hem, behalve dat hij als kind in een bos is gevonden. Alex’ personages hebben nooit een volledige psychologische tekening. Daar is hij ook niet in geïnteresseerd. Je kunt het beste alles in het script letterlijk nemen, hem vertrouwen. Hij zei ooit: ‘Jullie zijn het orkest, en ik ben de dirigent, anders lukt het niet.’ Samen met Annet is hij heel goed in het samenstellen van de band. Hij heeft een enorm oog voor detail. Je zet nooit zomaar een kopje op tafel.”

Tureluurs

Cameraman Tom Erisman, werkt al sinds Grimm (2002) met hem samen: „We beginnen met het script ontleden. In welke beelden willen we wat vatten? Het beeld is bij Alex zowel belangrijker als abstracter dan bij de doorsnee regisseur. Dus ik vraag hem heel precies wat hij voor zich ziet. We praten heel veel. En dan idioot lang storyboarden. Je moet hem die ruimte geven. Hij twijfelt als ieder weldenkend mens aan wat hem invalt. Hij kan zich wel heel goed inbeelden wat hij níét wil. Waarom-vragen maken hem tureluurs.”

Dat praten herkent ook editor Ter Burg: „Alex zit heel dicht op de montage. Soms zegt hij iets over het idee van de scène, maar zelden iets over de betekenis. Waar we ons mee bezighouden is de grammatica van de film: vanuit welk perspectief wordt iets bekeken en verteld, wat is de structuur? Heel ambachtelijk. Er zit ook iets ongrijpbaars aan. Een film heeft een eigen wil. Tijdens de montage van Borgman zei Alex: ‘Op een gegeven moment gaat de film terugpraten.’”

Malherbe: „Wat het mysterie van zijn werk is, blijft voor mij ook een mysterie, en dat is ook goed. Hij diept het op uit de krochten van zijn brein. We kunnen heel goed sparren omdat ik niet zijn hele brein ben. En soms zegt hij dan: ‘Ik ga het toch doen’. En dan zeg ik ook: ‘Moet je doen.’”

Van Warmerdam, tot slot: „De schoonheid van het mysterie, dat is nou precies het gevolg van wat er in de montage is gebeurd. Natuurlijk streef ik een zekere raadselachtigheid na, dat de film geen kant-en-klare koek is. Maar ik wil er ook geen groot punt van maken. De raadselachtigheid is een vreemd cadeau dat je in de schoot geworpen krijgt.”