Redder van Tutsi’s veroordeeld als ‘terrorist’

Rwanda De rechtszaak tegen Paul Rusesabagina liet zien hoe lang de arm van de Rwandese overheid is. Het land heeft zich ontwikkeld tot een politiestaat.

Paul Rusesabagina, die internationaal bekend werd nadat hij tijdens de genocide in 1994 meer dan duizend Tutsi’s redde in zijn hotel in Kigali en zich nadien ontpopte tot tegenstander van de Rwandese president Paul Kagame, werd maandag veroordeeld wegens ‘terrorisme’.
Paul Rusesabagina, die internationaal bekend werd nadat hij tijdens de genocide in 1994 meer dan duizend Tutsi’s redde in zijn hotel in Kigali en zich nadien ontpopte tot tegenstander van de Rwandese president Paul Kagame, werd maandag veroordeeld wegens ‘terrorisme’. Foto Clement Uwiringiyimana/Reuters

Een Rwandese rechtbank heeft Paul Rusesabagina, een bekende opposant van het bewind van president Paul Kagame, maandag tot vijfentwintig jaar cel veroordeeld wegens terrorisme. Volgens de rechtbank lobbyde hij voor een oppositiegroep met een gewapende tak, die hij communicatieapparatuur en geld verschafte en opdrachten gaf aanvallen te plegen. Gezien zijn leeftijd (67) komt de straf neer op levenslang, wat was geëist.

Het verhaal van Paul Rusesabagina, die maandag niet aanwezig was in de rechtbank, begint tijdens de genocide in 1994 in Rwanda, toen in drie maanden naar schatting een miljoen burgers werden gedood, het merendeel Tutsi’s. Rusesabagina was manager van het luxe hotel Mille Collines in de hoofdstad Kigali. Opgejaagde Tutsi’s zochten er bescherming voor regeringssoldaten en voor de moordende kapmessen van Hutu-milities. De manager hield die met drank en smeergeld op afstand en redde zo meer dan duizend mensenlevens. Over dit drama werd de in 2004 uitgebrachte, met een Oscar beloonde film Hotel Rwanda gemaakt.

Rusesabagina was in 1996 Rwanda ontvlucht nadat hij ruzie kreeg met het nieuwe, door Paul Kagame geleide regime, dat hij autocratisch noemde. Hij werd Belgisch staatsburger en toen hij zich ook in Brussel bedreigd voelde door Rwandese veiligheidsagenten bracht hij zijn familie over naar de VS. Hij liet zich fêteren als „held van Hotel Rwanda”, kreeg onderscheidingen en schudde handen van menig hoge politicus in Amerika en Europa. Intussen werkte hij in het geheim aan een oppositiefront tegen Paul Kagame.

Hoewel Rusesabagina zeker niet de grootste en gevaarlijkste tegenstander in ballingschap van Paul Kagame is, vaardigde de regering van de Rwandese president in 2021 een internationaal arrestatiebevel tegen hem uit. De Belgische geheime dienst deed daarop huiszoekingen bij hem in Brussel, maar tot uitlevering kwam het niet. Via een ingenieuze operatie van de Rwandese geheime dienst belandde de voormalige hotelmanager in het gevang in de Rwandese hoofdstad Kigali.

Ontvoering

In handboeien en gekleed in het voor Rwanda typische roze gevangenisuniform stond de inmiddels 67 jaar oude Rusesabagina in augustus 2020 plots in een Rwandese rechtbank. Hij was door een Burundese bisschop die samenwerkte met de Rwandese geheime dienst vanuit Amerika via Dubai naar Burundi gelokt om goed betaalde lezingen te houden, maar zijn vliegtuig landde in Kigali in plaats van in het buurland. Kagame sprak van „een feilloze operatie” en zijn toenmalige minister van Justitie gaf toe dat de regering het privévliegtuig vanaf Dubai had gefinancierd.

Bij de begin dit jaar begonnen rechtszaak achtten de rechters deze vermeende kidnapping „irrelevant” omdat Rusesabagina niet op gewelddadige wijze naar Rwanda is gebracht, maar in een val liep.

Rusesabagina en zijn advocaten boycotten de meeste zittingen en klaagden over mishandeling en manipulatie van de rechtsgang. Hij werd met twintig andere verdachten beschuldigd van terrorisme en in het bijzonder van enkele gewapende aanvallen in 2018 in Zuid-Rwanda, waarbij ten minste negen burgers omkwamen. Hij ontkent.

Tijdens de zittingen kwamen enkele belastende feiten naar buiten. Rusesabagina leidde een coalitie van oppositiegroepen in ballingschap, waaronder een gewapende groepering. In een toespraak tot die groepen in 2018, te zien op een video die op grote schaal wordt verspreid door de regering, zegt Rusesabagina dat „politieke middelen zijn geprobeerd en hebben gefaald” om politieke oppositie te voeren in Rwanda en dat het tijd is om „alle mogelijke middelen te gebruiken om verandering teweeg te brengen”.

Lees ook Hoe ver reikt de arm van Paul Kagame?

Maar de rechtszittingen, die via YouTube live werden uitgezonden, maakten ook duidelijk hoe lang de arm van de Rwandese overheid is en hoezeer deze inlichtingenwerk en manipulatie inzet om iedere vorm van oppositie te onderdrukken. Er werden slechts twee getuigen gehoord, onder wie een Amerikaanse vrouw die tien jaar geleden werkte bij zijn Hotel Rwanda Rusesabagina Foundation in de VS – zij ontving in het geniep ook een salaris van de Rwandese geheime dienst. De vrouw zou communicatie van Rusesabagina hebben gezien waarin hij sprak over financiering en het organiseren van een opstand.

Een andere getuige is een van de andere twintig aangeklaagden in het proces en ook hij sprak over de gewelddadige plannen van Rusesabagina. Ook zou de Belgische geheime dienst hebben meegewerkt met justitie in Rwanda, terwijl daar volgens critici van Kagame geen onafhankelijke rechtspraak mogelijk is. Nederland verleende eerder dergelijke diensten aan Rwanda bij het proces in 2013 tegen oppositiepoliticus Victoire Ingabire; zij werd tot vijftien jaar cel veroordeeld maar kreeg drie jaar later amnestie.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty trof deze zomer op de telefoon van Rusesabagina’s dochter, de Amerikaans-Belgische Carine Kanimba, sporen aan van de surveillancesoftware Pegasus van het Israëlische bedrijf NSO. Ze zou in ieder geval sinds januari van dit jaar bespioneerd zijn. Paul Kagame ontkende in een interview eerder deze maand dat Rwanda die software heeft gebruikt.

Politiestaat

Van het vernietigde Rwanda na de genocide in 1994 groeide het kleine land in de hooglanden van centraal Afrika uit tot een economisch succesverhaal. Rwanda werd echter ook een politiestaat, waarin politieke moorden op ballingen geen uitzondering vormen. Kagame maakte er nooit een geheim van zijn tegenstanders overal te kunnen raken. De lijst van slachtoffers van de geheime dienst is lang.

Paul Rusesabagina past evenwel niet in het rijtje gebruikelijke doelwitten van de geheime dienst, dat vooral uit voormalige medewerkers van Kagame bestaat. Een van de prominentste slachtoffers was Kagames voormalige schoolvriend en guerrillastrijder Patrick Karegeya, die in 2014 in Zuid-Afrika werd vermoord. Zonder de verantwoordelijkheid daarvoor op te eisen, zei Kagame daags na die moord: „Iedereen die nog leeft en tegen Rwanda aan het samenzweren is, zal de prijs betalen. Wie het ook is, het is een kwestie van tijd.”

Lees ook dit interview van correspondent Koert Lindijer over het Kagame-regime