Analyse

Feestelijke Prinsjesdag verhult een uitgeholde politieke orde

Politieke cultuur Achter de jaarlijkse rituelen en de beleefde vreugde schuilt een politiek bestel in diepe crisis, zonder zicht op een oplossing. Uitholling van een steeds machtelozere politieke orde dreigt.

De laatste voorbereidingen in de Grote Kerk voor Prinsjesdag vorig jaar.
De laatste voorbereidingen in de Grote Kerk voor Prinsjesdag vorig jaar. Foto David van Dam

De Gouden Koets zal er niet zijn, de Ridderzaal blijft vanwege coronamaatregelen ook dit jaar leeg. Maar als de leden van de Staten-Generaal na de Troonrede in de Grote Kerk dinsdag driemaal ‘hoera’ roepen voor de koning, eindigt een Prinsjesdag die in veel opzichten binnen de grenzen van het traditionele is gebleven. Er zijn trotse Kamerleden, in pak of met hoedje flanerend, aangegaapt door dagjesmensen. Er zijn borrels waarbij het ‘feest van de democratie’ beklonken wordt. Er is een Miljoenennota.

Ondanks de vrolijke eensgezindheid zal Prinsjesdag dit jaar ook aanvoelen als een dansfestijn op een vulkaan. Los van de jaarlijkse rituelen en de beleefde vreugde zie je een politiek bestel in diepe crisis, zonder zicht op een aanstaande oplossing. Uitholling van een steeds machtelozere politieke orde dreigt.

De symptomen van de crisis zijn talrijk. De structurele trends die duiden op een langzame erosie van de band tussen kiezer en gekozene, zoals de afnemende ledentallen van politieke partijen en het dalende vertrouwen in politici en politieke instituties. En de acute symptomen die opkwamen juist in het jaar waarin het Binnenhof een grote omslag bepleitte.

In het oog springt de formatie die al ruim een half jaar doormoddert. De ene na de andere optie tot een stabiele coalitie te komen is sinds half maart weggestreept. Over links lukte niet, over rechts niet en ook door het midden blijkt moeilijk. Terwijl de inhoudelijke verschillen tussen de zes partijen die tot nu toe met elkaar spraken volgens informateur Remkes én zijn voorgangers Hamer en Tjeenk Willink overbrugbaar zijn. Verstoorde onderlinge verhoudingen frustreren de vorming van een stabiel bestuur. Als ook de minderheidsoptie die Remkes onderzoekt onwerkbaar blijkt, lonkt een stembusgang die politiek leiders al hebben geduid als een ‘nederlaag’.

Regeerbaarheid in crisistijd

De onzekere formatie ondermijnt de premisse waarmee het midden zich sinds de opkomst van de LPF in 2002 probeert te onderscheiden van de flanken. Tegenover onverantwoordelijke populisten die louter voor onrust zouden zorgen zou het midden staan als anker van bestuurlijke stabiliteit. Met de belofte van regeerbaarheid in crisistijd won Rutte meerdere verkiezingen, waaronder de coronaverkiezingen van afgelopen maart. Nu middenpartijen al maanden bekvechten met een intensiteit die de bestuurbaarheid van het stelsel in gevaar lijkt te brengen, lijkt de verdediging van een nobel, boven het ‘politieke gespuis’ verheven midden steeds moeilijker vol te houden.

Dit komt ook door het politieke gedrag van bewindslieden, het afgelopen jaar vaak als ‘bestuurscultuur’ samengevat. Waarheid lijkt nogal eens een speelbal van politieke belangen te worden. Bewindspersonen worden omringd door een ‘bontkraag’ van adviseurs van wie ‘politiek-bestuurlijke sensitiviteit’ wordt gevraagd, een in Den Haag gewaardeerde deugd die er in de praktijk nogal eens op neerkomt dat de minister beschermd moet worden. Het beeld regeert.

Ondanks de vrolijke eensgezindheid zal Prinsjesdag dit jaar ook aanvoelen als dansfestijn op een vulkaan

In die cultuur is het onvolledig of zelfs onjuist informeren van de Tweede Kamer allang geen uitzondering meer. Alleen al in de voorbije kabinetsperiode gebeurde dat onder meer over het bombardement op Hawija, de Toeslagenaffaire, de afschaffing van de dividendbelasting, Russische gascontracten, de werkwijze van de NCTV, de toelating van de Stint op de openbare weg en de kosten van het Koninklijk Huis. Zes van de elf bewindspersonen uit Rutte III die opstapten, deden dat om hun politiek handelen; de rest vond een baan elders of was overwerkt.

Verandering van die cultuur is lastig en een pleidooi voor verandering lijkt soms een façade waarachter het oude gedrag kan voortleven. De ene week kan minister Dekker (Rechtsbescherming, VVD) claimen dat hij met Grapperhaus (Justitie, CDA) de departementale afdekcultuur heeft veranderd; de week erop blijkt dat dezelfde Grapperhaus recent de Kamer onjuist informeerde over onrechtmatig handelen van één van zijn diensten.

Lees ook:Weer een Prinsjesdag zonder rijtoer en balkonscène

Verkruimelde Tweede Kamer

Die cultuur waarin waarden en moraliteit nogal eens ondergeschikt lijken aan spel-strategische afwegingen domineert Den Haag sterk. Zo werd ook het vertrek van Sigrid Kaag als demissionair minister van Buitenlandse Zaken vorige week in talkshows en nieuwsprogramma’s besproken: kon ze niet anders, omdat ze eerder een hoge morele standaard had opgeworpen voor Mark Rutte? Was de voorstem van de ChristenUnie revanche, na maanden waarin D66 die partij afwees in de formatie? Kaag was „slachtoffer van haar eigen opgelegde moraal”, duidde Nieuwsuur. Het idee dat de ChristenUnie haar optreden oprecht afkeurde en Kaag oprecht vond dat ze na de aangenomen motie moest aftreden, sneeuwde onder in de gedramatiseerde strategische duidingen.

Het is de vraag in hoeverre het stelsel zélf in staat is de cultuur te veranderen. De Tweede Kamer is verkruimeld in minifracties die in pogingen te overleven permanent moeten vechten om aandacht. Politiek wordt ‘expressive politics’, schreef politicoloog Joop van den Berg op de site van het Montesquieu Instituut: „de motie of het amendement dient niet meer om het beleid effectief te beïnvloeden maar om het eigen standpunt te markeren”.

Die negatieve prikkel verzwakt het bestel verder: tijd voor specialisatie en doorwrochte wetsbehandelingen is er steeds minder, partijen zetten hun schaarse tijd in om aandacht te krijgen en zo relevant te blijven. Politiek dreigt door die versplintering steeds machtelozer te worden, minder in staat om problemen op te lossen én om de gehekelde bestuurscultuur te veranderen.