Reportage

De ingepakte Arc de Triomphe is een laatste salut van inpakkunstenaar Christo

De ingepakte Arc de Triomphe in Parijs is opeens een grote vriendelijke reus, waar het martiale machtsvertoon uit verdwenen is. Het gebouw is – nu het kunstenaarsechtpaar Christo en Jeanne-Claude zijn overleden – een bekroning op hun oeuvre.

De ingepakte Arc de Triomphe Foto Francois Mori/ AP
De ingepakte Arc de Triomphe Foto Francois Mori/ AP

De Arc de Triomphe in Parijs is de komende twee weken verpakt in duizend plooien blauwgrijze glansstof, op aanwijzing van het kunstenaarsechtpaar Christo en Jeanne-Claude. Vijf decennia van plannen maken, lobbyen, rapporten schrijven en overleggen, testen en berekenen zijn onderdeel van het kunstwerk, dat – nu beide kunstenaars zijn overleden – geldt als een bekroning op hun oeuvre.

Kunstcritici halen er soms hun neus voor op (‘If it was fundamentally vacuous, nobody complained’, schreef John Russell in The New York Times), maar het publiek houdt van de verschijningen waarmee Christo de gewone wereld eens in de zoveel tijd in een ander licht zet. Ook ik was meteen geraakt toen ik zag hoe de Arc de Triomphe niet zozeer was ingepakt, als wel aangekleed. Kleren maken het monument.

Symboliek

Dat breedgeschouderde bouwwerk overdekt met militaire symboliek, brandpunt van avenues vernoemd naar veldslagen en generaals, waar de tour de France elk jaar omheenfietst, verrijst nu op zijn plein tussen de platanen als een Grote Vriendelijke Reus. De jas van zilverblauwe stof (met een aluminium bovenlaag dat langzaam slijt door aanraking en weersomstandigheden waardoor de blauwe gloed nog duidelijker opkomt), verbonden met rode koorden, geeft iets wonderbaarlijk zachtaardigs aan het oude monument. Van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat komen mensen bijeen om de transformatie te bekijken.

Er hangt een vriendelijke sfeer, ver verwijderd van het martiale machtsvertoon waar de Arc oorspronkelijk voor was bedoeld. En wat vooral verrast is de schoonheid van het werk, met die stevige stof, grijs of blauw, afhankelijk van de lucht erboven. Van een afstand, en ook als je eronder staat, doet het denken aan Monets blauwgrijze Kathedraal van Rouen (1894).

Lees ook: Inpakkunstenaar Christo gaf schoonheid aan een miljoenenpubliek

De Arc de Triomphe is altijd al het brandpunt geweest van manifestaties. Feitelijk is hij daar ook voor bedoeld. Ontworpen in 1806 ter ere van Napoleons overwinning bij Austerlitz was de bouw pas dertig jaar later klaar. In de tussentijd werd ter plekke eenmaal een houten nep-boog gebouwd, van steigers en doek, om de plechtige intrede van keizerin Marie-Louise mogelijk te maken. Driemaal vloog iemand er met een vliegtuig onderdoor. Elke parade en menige demonstratie die iets voorstelt in Frankrijk, vindt daar plaats, en het ronkende nationalisme is nog steeds voelbaar in de tentoonstelling bovenin.

Aanraakbaar

Wilde Christo ook iets uitdragen, of demonstreren, met zijn keus voor deze plek? „Ieder project gaat over esthetiek”, zei hij in een interview in NRC. Dat hebben de kunstenaars telkens herhaald sinds ze in de jaren zestig aan hun mega-oeuvre begonnen. Ook de Arc moest vooral mooi zijn: aanraakbaar was het woord dat Christo zelf gebruikte. Schoonheid en vreugde zijn woorden die geregeld opdoken in gesprekken met Christo en Jeanne-Claude.

Die onbevangen positieve sfeer wordt wel altijd gedragen door de enorme grandeur van de plekken waar ze neerstrijken, en dat is iets waar de kunstenaars graag mee spelen. Op hun eigen website wordt elk project beschreven in termen van aantallen en hoeveelheden: zoveel decennia voorbereiding, zoveel kilometer stof en touw, zoveel onderzoek, reizen, weerstand en problemen, zoveel geld.

Het oeuvre van Christo is opgebouwd uit megaprojecten, en tegelijkertijd is het conceptuele kunst. Dat is de grote en interessante paradox waar het op berust. Decennialang bestaan de projecten alleen als een soort droom, een fantasie. Dan vertonen ze zich twee weken in het echt, en daarna vloeien ze weer terug in de collectieve verbeelding.

Bekijk de opbouw: Christo pakt Arc de Triomphe postuum in

‘Christo and Jeanne-Claude’ is de officiële handtekening onder de kunst waar het echtpaar van 1961 tot aan hun overlijden (Jeanne-Claude in 2009, Christo vorig jaar) hun gezamenlijk leven aan heeft gewijd. Maar de naam Christo blijft hardnekkig voorrang krijgen. Te sterk, als merk, met zijn associaties van wonderen verrichten. In de officiële Christologie wijkt Jeanne-Claude niet van zijn zijde, maar wij passanten vergeten al gauw om haar naam te vermelden.

Toch was zij degene die, kort na hun ontmoeting, begin jaren zestig het idee zou hebben ontwikkeld om heel grote structuren te verpakken in stof. Eerder maakte Christo kleine verpakte objecten, zoals Man Ray al in 1921 had gedaan met Het raadsel van Isidore Ducasse. De verhulling is het kunstwerk. En dat bleef zo, maar de verpakte blikken en flessen groeiden onder haar energieke organisatievermogen vanaf 1961 uit tot monumenten en gebouwen. Het is grappig te zien hoe die vroege gebouwen – een kerk in Italië, een museum in Bern – nog het karakter hebben van, inderdaad, inpakwerk. Een gebouw, ingesnoerd met plastic-achtig materiaal en touwen, als een provisorisch postpakket.

Sluitstuk

Sinds de jaren tachtig werden de projecten steeds mooier, eleganter, elk met zijn eigen kleur: een verzameling eilanden in Florida (1983) was flamingo-roze, de Pont-Neuf (1985) was honingkleurig, de Floating Piers in Noord-Italië (2016) saffraangeel.

Jeanne-Claude deed de bedrijfsvoering, Christo maakte de ontwerpen, dertig, veertig jaar vóór de eigenlijke uitvoering van het project. De eerste tekeningen van de ingepakte Arc de Triomphe dateren uit 1962 („ik tekende toen nog een beetje klungelig, niet zo verfijnd als nu”), en uit die tekeningen, zo hebben de makers altijd volgehouden, worden de projecten volledig gefinancierd. En misschien is het waar.

Al die glanzende plooien vormen vaak een dankbaar vehikel voor een zeker nationaal belang. Het sterkst voelbaar was dat bij de Reichstag in Berlijn, die in 1995 in haar zilverwitte Christobekleding symbool werd voor de maagdelijke herrijzenis van het Verenigde Duitsland.

Wat de achtergrond van en gedachten bij dit sluitstuk ook mogen zijn: de ingepakte Arc de Triomphe dient nergens toe. Het is mysterieus, en prachtig.