Prinses Amalia in de tuin van Huis ten Bosch aan het begin van de zomer.

Sem van der Wal/ANP Royal Images

Interview

‘Amalia lijkt in tegenstelling tot haar vader en grootmoeder weinig tekenen van verzet te tonen’

Peter Rehwinkel Dinsdag is de laatste keer dat Amalia Prinsjesdag zonder reden kan overslaan. De volgende keer is de troonopvolger achttien.

De plicht roept. Over drie maanden wordt kroonprinses Amalia achttien jaar, en vanaf dan kan ze koningin worden. Deze dinsdag is daarmee symbolisch: het is waarschijnlijk de laatste Prinsjesdag zonder haar – haar vader, grootmoeder en overgrootmoeder waren na hun achttiende bijna altijd aanwezig in de Ridderzaal.

Heeft ze een keuze? Kan Amalia nog onder het koningschap uit? Het korte antwoord is ‘nee’, zegt staatsrechtdeskundige Peter Rehwinkel, oud-senator, oud-Kamerlid en oud-burgemeester. Zijn boek Amalia. De plicht roept, verschijnt deze maandag. „Het is een verplicht lot.”

Rehwinkel benadert het troonopvolgerschap vanuit staatsrechtelijk en historisch perspectief. Amalia staat immers in een lange traditie van troonopvolgers: van de latere Willem II via prins WiWill (Willem Nicolaas, die vroeg stierf en nooit koning werd) en diens halfzus Wilhelmina, tot vader Willem-Alexander. Maar, zegt hij, naast die continuïteit is er flexibiliteit.

Een troonopvolger kán een eigen invulling geven aan die rol en daarmee aan het latere koningschap, zegt Rehwinkel. „Nu al kan ze haar eigen stempel drukken. Zoals ze dat heeft gedaan door af te zien van haar toelage.” Amalia heeft vanaf haar achttiende verjaardag op 7 december recht op een wettelijke ‘uitkering’ van jaarlijks ruim 1,6 miljoen euro. Ze schreef in juni aan de premier dat ze het „ongemakkelijk” vond zoveel geld te krijgen als daar geen tegenprestatie tegenover staat. Nu ze eindexamen heeft gedaan, neemt ze een tussenjaar voor ze gaat studeren.

Lees ook: Amalia ziet voorlopig af van uitkering

Opstandigheid

Het afzien van de toelage zegt veel over haar, denkt Rehwinkel. Bij alle eerdere troonopvolgers was er eerst een bewustwording van de eigen, unieke positie, beschrijft hij in zijn boek. Daarna kwam een fase van identificatie met anderen, het ‘gewoon’ willen zijn. Daarná opstandigheid als de troonopvolger doorkreeg dat er geen andere keuze was. Met bijbehorende verzuchting van de ouders. Over Willem II schreef vader Willem van Oranje, dat deze „een rebel” was.

Maar uiteindelijk volgt aanvaarding. „Amalia lijkt in tegenstelling tot haar vader, grootmoeder en overgrootmoeder weinig tekenen van verzet te tonen,” signaleert Rehwinkel.

Stel dat ze zich wel verzette, dan is afzien van het troonopvolgerschap „bijna onmogelijk”. Amalia zou kunnen vragen om ‘ontslag’ als lid van het Koninklijk Huis. Maar, schrijft Rehwinkel, hoewel de persoonlijke wens zwaar meeweegt, moet de regering zo’n verzoek toetsen aan het publiek belang. De Staten-Generaal kunnen met tweederdemeerderheid besluiten iemand van de erfopvolging uit te sluiten, maar „slechts in uitzonderlijke omstandigheden”. Bijvoorbeeld als de troonopvolger geestesonbekwaam blijkt te zijn.

Huwelijk met toestemming

„Alleen de liefde kan iets bijzonders doen”, zegt Rehwinkel. Een koning die trouwt zonder toestemming van de Staten-Generaal doet afstand van het koningschap, zoals opvolgers hun recht op de troon verliezen als zij zonder parlementaire toestemming trouwen. Dat deden de prinsessen Irene en Christina, en prins Friso.

Lees ook over de verloving van Willem-Alexander: De Kroon of het meisje

De verloving van Willem-Alexander met Máxima zorgde voor „spannende maanden” voor de toekomst van de monarchie, schrijft Rehwinkel. Door Máxima ten huwelijk te vragen vóór premier Wim Kok een politieke oplossing had gevonden voor haar vader, omstreden omdat hij minister was in de Argentijnse junta, stelde hij de premier voor een voldongen feit. In interviews had Willem-Alexander gezegd dat de liefde voor zou gaan. „Hij had de handdoek in de ring kunnen gooien.”

Alleen de liefde kan iets bijzonders doen

Mocht Amalia kiezen voor een partner van hetzelfde geslacht dan doemt wel een probleem op voor de premier. Bij de parlementaire behandeling van het ‘homohuwelijk’ antwoordde de regering dat „daarmee de essentie van het erfelijke koningschap op het spel [wordt] gezet, aangezien op voorhand vaststaat dat uit een dergelijk huwelijk geen kinderen geboren kunnen worden”.

Speedboot

Troonopvolger-af worden, is dus moeilijk, mocht Amalia dat willen. Maar wat moet een troonopvolger kunnen? Ze wordt op haar achttiende binnengeleid, zoals de term is, bij de Raad van State, het hoogste adviesorgaan van de regering, waarvan de Koning voorzitter is. Rehwinkel zegt: „Wat ze daar moet doen? Vicevoorzitter Thom de Graaff zei: ‘Dat hangt van haar eigen voorkeur af’.”

Dat biedt dus mogelijkheid tot eigen invulling, zoals ook aan de opleiding van voorgangers is te zien. Er zijn echter ook hoge verwachtingen, zegt Rehwinkel. „‘We’ als Nederlanders vinden wat. Wij zouden het bijvoorbeeld vreemd vinden als Amalia geen universitaire opleiding volgt. Sterker, ik geef je op een briefje dat dat in Leiden zal zijn.” Zoals haar vader en grootmoeder.

En daarna? Rehwinkel zegt: „Er is geleerd van het verleden, de partner van een koning moet het gegund worden om iets om handen te hebben en een troonopvolger ook.” Voor Willem-Alexander werd na zijn dienst bij de marine en studie ook een rol gevonden: hij ging zich bezighouden met waterbeheer.

Verder, zegt hij, is er een bepaalde verwachting van de levensstijl van de troonopvolger. Sober en dienstbaar zijn de trefwoorden voor wat de Nederlander wil van het Koninklijk Huis. „Dat kan onrechtvaardig voelen: de speedboot van je vader wordt bekritiseerd, terwijl Nederland je grootmoeder een klassiek jacht [de Groene Draeck, red.] cadeau deed.”

Wat dat betreft, was het afzien van de toelage „een gouden treffer”, zegt hij. Het verstomde de discussie. Maar, zegt Rehwinkel ook: „Haar gebaar ontslaat de politiek niet van de plicht om een principiële discussie te voeren over de hoogte en het moment van de toelage.” Nu krijgt de troonopvolger die als hij of zij meerderjarig wordt. „Misschien wil je iemand toch een aantal jaren gunnen van eigen ruimte en zelfontplooiing. Bij Willem-Alexander liep de discussie ook hoog op. Waarom wordt die niet eerder gevoerd?”

Lees ook over het begrotingsdebat: De koning is altijd koning, zegt Rutte

Rol is beperkter geworden

Rehwinkel pleit sowieso voor een inhoudelijker debat over de monarchie. „Niet alleen maar aan hand van incidenten”. Hij wijst erop dat de wet die de financiën van het Koninklijk Huis regelt vijftig jaar oud is. „Dat vraagt om een algehele discussie.” Ook door de samenleving: „Wat hebben wij te bieden aan een troonopvolger? Wat willen wij dat het koningschap inhoudt?” De rol van de koning is in de loop der jaren steeds beperkter geworden.

De komende jaren zal Nederland kennis moeten maken met Amalia, zegt hij. „De keuze haar uit de publiciteit te houden, was te begrijpen. Die publicitaire luwte was haar ook wel gegund. Maar Nederland wil meer van haar weten.” Haar voordeel? Het troonopvolgerschap kan heel lang duren. „Ze kan lang aan haar imago werken, en nadenken over welke accenten zij wil leggen.”

Peter Rehwinkel: Amalia. De plicht roept. Prometheus, 293 blz. € 25,00