Opinie

Gebrek aan empathie

Floor Rusman

Voor de bezorgde burger, een bekend personage in de politiek, betekent de invoering van de coronapas het einde van een tijdperk. Jarenlang verdrongen politici elkaar om empathie te tonen voor zijn zorgen: over immigratie, Zwarte Piet, klimaatbeleid, noem maar op. Maar de koek is op. Of Hugo de Jonge begrip heeft voor mensen die zich niet laten vaccineren? Nee, zei hij dinsdag op de persconferentie: „Ik snap het niet. Het vaccin is zo’n prachtkans om jezelf te beschermen.” De Jonge en Mark Rutte stonden erbij als getergde docenten aan het eind van een schoolreisje. Het stadium van vleien en overreden is voorbij: de onwilligen moeten nu even gewoon luisteren.

Bij het coronadebat afgelopen donderdag werd de empathie ook niet gulhartig uitgedeeld. „U zegt: het was hard”, zei De Jonge tegen ChristenUnie-Kamerlid Mirjam Bikker, die de toon op de persconferentie bekritiseerde. „Ik denk eerlijk gezegd dat de waarheid weleens hard kan zijn.”

Het contrasteerde met het bericht, vorig weekend in de Volkskrant, dat de overheid heeft overwogen in een publiekscampagne op te roepen tot het eten van minder vlees vanwege klimaatverandering. Uiteindelijk zag men ervan af, de oproep zou ‘te politiek gevoelig’ liggen. Demissionair staatssecretaris Dilan Yesilgöz-Zegerius (EZ) zei deze dinsdag dat minder vlees eten te veel discussie opriep, en dat zo’n oproep mensen niet zou enthousiasmeren. „Het helpt niet als mensen boos worden.”

Het ene moment wordt de bezorgde burger met een paar fluwelen handschoentjes aangepakt, het volgende krijgt ‘ie een duw in de rug. Want zo kun je de coronapas wel zien: als een duw richting de vaccinatiestraat. Of mensen dáárvan boos worden lijkt het kabinet niet te boeien. Terwijl vaccinatiedrang toch politiek gevoeliger ligt, zou ik denken, dan de voorzichtige suggestie eens iets anders te eten dan worst en gehaktballen.

Het gebrek aan empathie met deze specifieke bezorgde burger komt vast mede door frustratie en ongeduld na anderhalf jaar crisismanagement. Maar mogelijk ook doordat Rutte en De Jonge weten: de diehard vaccinatiesceptici, veelal migranten en lager opgeleiden, zijn maar een klein groepje en bovendien niet per se onze kiezers. Maar zouden bewindslieden niet juist in zo’n crisis moeten proberen álle burgers te bereiken, ook degenen die verder van ze af staan?

De psychologische last van anderhalf jaar pandemie hangt samen met wantrouwen jegens het politieke systeem, bleek vorige maand uit onderzoek in Psychological Science. Dit komt bijvoorbeeld doordat mensen nog meer dan anders sociale uitsluiting ervaren. Deze wantrouwenden drijven door de crisis nog verder af; wie ze wil terugwinnen, zal zijn best moeten doen zich in hen te verplaatsen. In dit geval betekent dat ten minste het erkennen dat de coronapas een verstrekkende maatregel is. Maar de strategie leek donderdag juist om de impact van de aangekondigde maatregel te bagatelliseren. „Een kleine moeite”, noemde De Jonge het doen van een test – al weet hij best dat het juist een buitensporig grote moeite is voor een koffie in het buurtcafé.

Drang wil hij de coronapas niet noemen, zei De Jonge bovendien: hij gebruikt liever termen als ‘verplicht’ en ‘niet verplicht’. Maar de Gezondheidsraad noemt het wél drang, wierpen Tweede-Kamerleden tegen. Nee hoor, vond Rutte, want het is geen doel om de vaccinatiegraad omhoog te krijgen, maar een mogelijk bijeffect. Dit zijn semantische kat-en-muisspelletjes waarvan niemand blij wordt, behalve misschien een eerstejaars bij een debatvereniging.

Op een vraag van Volt-Kamerlid Nilüfer Gündoğan over het afnemende vertrouwen in het coronabeleid zei Rutte korzelig dat hij niet de hele tijd naar peilingen kan kijken. Hij moet ook moeilijke maatregelen nemen: „Deze baan van mij is all about leadership.”

Misschien denken Rutte en De Jonge dat daadkracht en empathie elkaar uitsluiten. Maar in dat geval mogen ze wel vaker zo’n bazige toon aanslaan – niet alleen tegen deze bezorgde burger, maar ook tegen alle anderen. „Begrip voor mensen die elke dag vlees willen eten? Nee, dat heb ik niet. Het is toch een kleine moeite om soms een vleesvervanger te eten? En bovendien een prachtkans om bij te dragen aan een leefbare aarde.”

Floor Rusman is redacteur van NRC