2018: Rutte met Merkel in Bayreuth.

Foto Daniel Karmann / DPA

Interview

Rutte: ‘Als Merkel zich te groot maakt, ergert de rest zich’

Mark Rutte | Demissionair premier Zakendoen deden ze in het Engels, roddelen in het Duits. Demissionair premier Mark Rutte gaat collega Merkel missen. „Door haar leiderschap kon ik proberen een harde Brexit te voorkomen.”

In het Torentje van Mark Rutte staat al heel lang een ingelijste foto van Angela Merkel. Ze draagt een rood jasje, ze glimlacht, achter haar zie je de Hofvijfer en het Torentje. Onder de foto heeft ze iets moeilijk leesbaars geschreven. Voor NRC doet Rutte even zijn best, hij buigt zich over de foto: ze bedankt hem voor de gastvrijheid bij de nucleaire top in Den Haag, in maart 2014. ‘Mit.. herzlichen Dank…und alles…’ Ja, en dan weet ik het niet meer. Ik kreeg het later van haar, bij een etentje.”

Collega’s in het kabinet die meemaken dat Rutte Merkel aan de telefoon heeft – ze spreken elkaar heel vaak – omschrijven hun omgang als vertrouwelijk, en direct. Als Merkel vindt dat Rutte iets niet goed doet, zegt ze dat. Zoals die keer dat hij met een Chopin-biografie in Brussel aankwam, vorig voorjaar, om aan de Europese regeringsleiders duidelijk te maken dat er niets te onderhandelen viel over de harde eisen van Nederland over de EU-begroting – met dat boek, en een appeltje, zou hij de nacht wel doorkomen. Merkel vond het kinderachtig.

Maar ze vindt hem ook handig en slim in het bedenken van oplossingen. Der Mark kun je naar de Franse president Emmanuel Macron sturen als die denkt, zoals in 2019, dat het Verenigd Koninkrijk maar met een harde klap uit de EU moet als ze daar moeilijk blíjven doen.

„Angela Merkel is een type dat mij bevalt”, zegt Mark Rutte. „Ze is totaal zonder opsmuk.” Hij beschrijft de eerste keer dat hij als premier langsging in Berlijn, in november 2010. „Er was zo’n parade. Dat is natuurlijk een toneelstukje en als liberaal ben ik helemaal niet geschikt voor protocol. Ik liep naast haar en was al begonnen met praten, dus ik knikte niet naar de vlag. Toen zei ze zacht: ‘Mark, du sollst ein bisschen neigen’.”

Jullie spreken Duits met elkaar?

„Als het een gezellig gesprek is, ja. Maar zakelijk is het Engels, of ik praat Engels en zij Duits, als ze dat prettig vindt. Eerst zat er nog een Dolmetscher tussen, maar dan ga je toch steeds naar die tolk kijken. Dit hebben we een keer afgesproken. Grapjes maken en roddelen doen we wel in het Duits. Daar houdt ze erg van. Maar zonder schade, hè. Op een leuke manier.”

Ze vertelt u, horen wij, ook veel over zichzelf, over haar man..

„Ja, maar niet veel over haar man. Die heb ik wel zelf een keer gesproken, een hele leuke vent. Ik zat een keer naast hem en dacht: ik moet toch een keer naar de Bayreuther Festspiele. Dus ik zei tegen hem, zonder mezelf uit te nodigen: ‘Als je op zo’n wachtlijst staat, duurt het tien jaar voordat je aan de beurt bent.’ Ik liet dat gewoon even vallen.”

Dat noemt u: mezelf niet uitnodigen?

„Nee! Maar ze belde me een paar maanden later op en zei: vind je het leuk om naar de Bayreuther Festspiele te komen? Dat was in 2018. Het was een beetje zoals Joseph Luns die in een hotel in Moskou tegen zijn vrouw riep: zouden we nog wodka krijgen? En dan komt er een auto aanscheuren met een krat wodkaflessen.”

Rutte lacht hard.

Hielp deze band in de ergste fase van de coronacrisis? Duitsland bood Nederland IC-plekken aan.

„Dat kwam vooral door de goede relatie met onze directe buurman, Armin Laschet (minister-president van de deelstaat Noordrijn-Westfalen en nu kandidaat-bondskanselier, red.). Het was ook belangrijk dat onze grenzen toen niet zijn dichtgegaan. Er was zoveel grensverkeer, dat zou een puinhoop zijn geworden. Er kwam denk ik wel een knikje vanuit Berlijn, van Angela Merkel. Dus ja, het helpt wel.”

Nederlanders, zegt Rutte, zijn „wel erg transatlantisch georiënteerd”. Dat bleek in januari 2012 op een bijeenkomst van CDU’s zusterpartij CSU in Beieren. „Merkel had geregeld dat ik daar een verhaaltje zou houden. Ik werd opgewacht door de minister-president van Beieren, toen nog Horst Seehofer, en de CSU-voorzitter in het Duitse parlement. Het was ijzig, ik gleed uit. Dus ik grijp me vast aan een asbak aan de muur die half afbreekt en ik eindig in de armen van Seehofer. En ’s avonds bij het avondjournaal van de ARD was te zien hoe herzlich ik was ontvangen. Dus ik denk: wat een ongelofelijke blunder, dit wordt de opening van het NOS-Journaal.”

Rutte wacht even.

„Maar het werd nérgens in Nederland opgepikt. Dus mijn conclusie was: pff… opluchting. En ook: wij staan zó met onze rug naar Duitsland. Niet omdat wij dat land niet leuk vinden, maar we richten ons op het VK en Amerika. Wij voelen ons thuis bij die cultuur en al vanaf Drees horen we: zíj hebben ons bevrijd.”

U leest veel biografieën van grote wereldleiders. Hoort Merkel daar volgens u bij?

„Zij is een hele grote, ze leidt de machtigste en grootste economie van Europa en voelt de verplichtingen die dat met zich meebrengt. Dat liet ze zien in de schuldencrisis, bij de oprichting van het noodfonds ESM, en ook bij de vluchtelingencrisis. We waren het soms niet met elkaar eens, maar in 2016 werd Nederland EU-voorzitter en hebben we echt met zijn tweeën opgetrokken, wat leidde tot de onverwachte Turkije-deal over de vluchtelingen.”

„Of kijk naar de Brexit. Duitse bondskanseliers proberen Europa bij elkaar te houden, waardoor Franse presidenten juist scherper positie kunnen kiezen. Bij de Brexit-gesprekken was de relatie Frankrijk-VK moeizaam. Ik was heel blij met het leiderschap van Merkel, waardoor ik kon proberen te voorkomen dat er een harde Brexit kwam. Dat was in het belang van Nederland. Merkel zei: ‘Ga jij nog eens met Emmanuel praten’.”

Merkel is buiten Europa het gezicht van Europa geworden.

„Maar ze weet: als zij zich te groot maakt, gaat de rest zich ergeren. Duitsland moet altijd doen alsof het eigenlijk Zwitserland is. Dat voelt zij goed aan, ze is niet zo’n leider die denkt: kijk mij eens even. Het ziet er niet uit alsof ze dingen afdwingt door haar machtspositie. Ik herinner me een gesprek dat ze had met een regeringsleider, ik kan zijn naam niet noemen, over de uitbreiding van de EU. Die man had daar een bepaald standpunt over. Ze kwam bij hem staan en heel charmant, bijna zuchtend, begon ze erover dat het zo’n lastige kwestie was, en dat zij ook maar probeerde om een oplossing te bedenken. Kon hij haar helpen? En ik zag die man smelten.”

Ze is niet trouw aan haar partij, maar aan haar eigen waarden

Mark Rutte

Hoe zou u haar als leider omschrijven?

„Ze leeft volgens het principe van Helmut Schmidt, die ik van alle naoorlogse politici het meest bewonder: je bent niet trouw aan je partij, maar aan je eigen waarden. Dat komt denk ik ook door haar Oost-Duitse achtergrond. Er zijn dingen waarvan je voelt: die zijn voor haar niet onderhandelbaar. Daarom vond ze in 2016 de grenssluiting op de Balkan zo ingewikkeld. Dat is voor haar..” Rutte trekt met zijn vuist een streep over zijn buik. „..dat krijgt ze met haar achtergrond gewoon niet gedaan.”

Wat dacht u, toen Merkel in 2015 over de vluchtelingen uit Syrië zei: Wir schaffen das?

„Het is iconisch geworden, het is alsof de Syriërs tóén naar Duitsland zijn gaan wandelen. Dat is natuurlijk niet waar. Ik heb er altijd in gehoord: waarom moet ik mij verontschuldigen als we ein freundliches Gesicht laten zien? Ik denk wel dat we in Europa in die crisis te laat hebben gezegd: het kan zo niet langer. Merkel heeft zelf ook, vind ik, te lang vastgehouden aan haar opengrenzenbeleid. Intern was ze in het najaar van 2015 al wel bereid vergaande stappen te zetten.”

Zag u haar ‘ononderhandelbare waarden’ ook terug in de manier waarop zij naar Afghanistan keek?

„Daarvoor heb ik haar in die weken te weinig gezien. We waren allemaal overvallen door de val van Kabul en de telefoontjes gingen erover: hoe krijgen we de mensen daar nu weg en hoe krijg je daar een nieuwe foothold.”

Merkel zei: we moeten misschien wel veel meer mensen toelaten dan we eerst dachten. U toonde begrip voor mensen die bij Harskamp protesteerden tegen de komst van vluchtelingen. Dat is toch een heel ander soort leiderschap?

„Ik toonde geen begrip. Alleen, en dat geldt voor Merkel ook: ik begrijp dat er bij mensen in Nederland zorgen zijn over de komst van grote groepen vluchtelingen. Maar ik heb nul begrip voor mensen die met potten en pannen gaan staan als mensen net hijgend uit Afghanistan zijn gekomen. Dat doe je niet. Ik begrijp de vraag, maar Merkel en ik zitten er echt niet verschillend in.”

Blijft u Merkel zien, denkt u?

„Wéét ik niet. Ik zou het erg leuk vinden. Het hangt er ook vanaf wat ze gaat doen. Ze zegt dat ze de politiek volledig verlaat en ik denk dat dat zo is. Ze wordt ook vast geen commentator in talkshows.”

Dat vindt u iets goeds?

„Ik ga het zelf in elk geval ook zo doen. Als ik weg ben ga ik nóóit meer naar een talkshow. Om de vijf jaar ga ik naar het lustrumcongres van mijn partij om te applaudisseren voor de speech van de leider en als ze vragen wat ik ervan vind, zeg ik: geniaal verhaal!”

Nu wordt u de senior in de EU. Wat voor Europa krijg je zonder Merkel?

„Viktor Orbán, die is er langer dan ik! De Franse president krijgt een andere rol. Die zal meer bruggen moeten gaan bouwen en wij gaan daarbij helpen, zonder onze eigen positie uit het oog te verliezen. Ik zal haar persoonlijk erg gaan missen. Maar het gat zal worden opgevuld. De nieuwe Duitse leider is nog onervaren, die zal getest worden.”