Illustratie Anne van Wieren

Politieke deal met SGP leverde bekritiseerde hulporganisatie miljoenensubsidie op

Staatssteun Na een politieke deal met de SGP kreeg een organisatie voor hulp aan onbedoeld zwangere vrouwen tijdens Rutte-II een voorkeurspositie. De volgens ambtenaren onrechtmatige staatssteun bleef ook daarna nog jaren in stand.

De mail van topambtenaar Angelique Berg is berustend, een tikje moedeloos. In de laatste week voor de kerstvakantie van 2018 heeft Berg, directeur-generaal van het ministerie van Volksgezondheid, haar staatssecretaris Paul Blokhuis (ChristenUnie) nog eens aangesproken over een slepende subsidiekwestie. Ze heeft hem uitgelegd dat hij niet wéér geld moet overmaken, dat dat zou neerkomen op „slecht gedrag belonen”. Maar Blokhuis legt het ambtelijke advies naast zich neer.

„Kan t niet mooier maken”, schrijft Angelique Berg aan haar mensen.

Blokhuis wil in 2019 wéér geld geven aan Siriz, een club die vanuit een anti-abortusovertuiging vrouwen met onbedoelde zwangerschappen steunt. Voor het laatst, 500.000 euro – in de begroting niet meer dan een voetnoot. Maar het is wel onrechtmatige staatssteun, zo hebben de ambtenaren Blokhuis herhaaldelijk voorgehouden. Het financieren van één private partij met belastinggeld levert oneerlijk voordeel op tegenover andere partijen die hetzelfde werk doen.

Tussen 2014 en 2019 ontving Siriz in totaal zo’n 8 miljoen euro rijkssubsidie. Al snel tegen het advies van ambtenaren in. Dat blijkt uit gesprekken met betrokkenen en interne documenten van het ministerie van Volksgezondheid die op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur zijn opgevraagd door Bureau Clara Wichmann, dat opkomt voor vrouwenrechten.

Waaraan dankte de organisatie deze voorkeursbehandeling? En waarom bleef zij zo lang bestaan?

Politieke steun SGP

Het is eind 2013. Het kabinet-Rutte II zoekt naar een meerderheid in de Eerste Kamer voor de Rijksbegroting. Kees van der Staaij, leider van de orthodox-christelijke oppositiepartij SGP, wil er ook dingen voor terug. Een daarvan is dat coalitiepartijen PvdA en VVD een amendement moeten steunen waarin hij een jaarlijkse subsidie van 1,5 miljoen voor Siriz afdwingt. De SGP „moest bij [het] brede akkoord ook op ethisch vlak iets binnen halen. Dit was haalbaar”, zo zou een ambtenaar het twee jaar later samenvatten in een interne nota.

Zo kopen de twee coalitiepartijen de politieke steun van de SGP. Lea Bouwmeester, toen Kamerlid voor de PvdA, zette in opdracht van de fractieleiding haar naam onder het SGP-amendement. Zo ging dat, vertelt Bouwmeester nu. „Ik heb mij er toen niet in verdiept, want het moest gewoon. Met wat ik nu weet, was dat best onzorgvuldig.”

De subsidie aan Siriz begon onder staatssecretaris Martin van Rijn (PvdA) en duurde voort onder zijn opvolger Paul Blokhuis (ChristenUnie).

Tussen 2014 en 2019 ontving Siriz in totaal zo’n 8 miljoen euro rijkssubsidie

Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) was van de subsidie op de hoogte en gaf daar op twee verschillende momenten toestemming voor, zo blijkt uit interne nota’s met zijn akkoord erop en appverkeer tussen staatssecretaris Blokhuis en topambtenaar Berg. Hoewel zijn ambtenaren toen al lang hadden geconcludeerd dat het ging om onrechtmatige staatssteun, schreef De Jonge (CDA) eind 2018 nog aan de Kamer dat „het beoordelingsproces [over staatssteun] nog niet geheel afgerond is”.

Buitenbeentje

In het landschap van hulpverlening rond de zwangerschap is Siriz een buitenbeentje. Andere organisaties die helpen bij onbedoelde zwangerschappen richten zich vooral op de keuzevrijheid van de vrouw. Siriz „respecteert de eigen verantwoordelijkheid van ouders om binnen de wettelijke grenzen zelf een keuze te maken”, zo schrijft de pas aangetreden Siriz-directeur Ronald Zoutendijk in 2014. Maar de „drijfveer van het werk” is de „overtuiging dat het ongeboren leven vanaf het begin recht heeft om zich verder te ontwikkelen en ter wereld te komen”.

Siriz is in 2010 opgericht door de Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind. Die had last van het „imago van een militante, christelijke anti-abortusclub”, en wilde met een „uitvoeringsorganisatie” onder een „nieuwe, veilige naam” weerstand wegnemen, zo legde Zoutendijks voorganger in 2010 uit in christelijke dagbladen. Dat imago was volgens die voorganger overigens onterecht: hoewel de achterban overwegend christelijk is, zijn de organisaties dat op papier niet. En hoewel Siriz vindt dat het leven al bij de conceptie begint heeft het over abortus „geen standpunt”.

Zoutendijk heeft als net aangetreden directeur grote ambities om zijn organisatie verder uit te bouwen. Ambities die met de nieuwe subsidie van VWS ook realiteit kunnen worden.

Subsidie voor lease-auto

Ambtenaren van VWS twijfelen begin 2014 direct al aan de wijsheid van de Siriz-subsidie. Niet vanwege de achtergrond van de organisatie, maar omdat het ongebruikelijk is om via een Kameramendement geld te regelen voor één particuliere organisatie.

Bovendien heeft het kabinet net besloten dat maatschappelijke ondersteuning vanaf 2015 een verantwoordelijkheid van gemeenten wordt. Dan is het „vreemd” dat het ministerie juist op dat terrein geld wil geven aan „één specifieke organisatie”, zo schrijft een ambtenaar aan een collega. „Echter, er was geen politieke ruimte voor een andere invulling.”

Dat Siriz wordt bevoordeeld, leidt volgens de ambtenaar tot „ergernis” bij andere partijen die vergelijkbare hulp aanbieden. Die moeten zich wél schikken in het opdrogen van de geldstromen van de Rijksoverheid. Van het veel grotere FIOM, dat al tientallen jaren vrouwen met onbedoelde zwangerschappen steunt, wordt de subsidie meer dan gehalveerd, van 5 miljoen naar 2 miljoen euro. FIOM mag geen directe hulpverlening meer doen, maar moet zich van VWS omvormen tot „kennisinstituut”.

Ambtenaren proberen ook Siriz in de mal van het nieuwe beleid te duwen. Ze laten directeur Zoutendijk weten dat hij vanaf 2016 in ieder geval bij VWS geen subsidie meer mag aanvragen voor het opvanghuis in Gouda of voor ‘offline’ hulpgesprekken. Maar Zoutendijk duwt terug. Ondanks de blokkade vraagt hij het ministerie toch geld voor het opzetten van hulpposten in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam.

Al snel is er ook gedoe over de bedrijfsvoering van Siriz, zo blijkt uit tientallen mailcontacten en gesprekken tussen ambtenaren en Zoutendijk. Siriz heeft volgens ambtenaren de gemeente Gouda geld gevraagd voor taken die al door het ministerie gesubsidieerd waren. Voor preventielessen wil Siriz in 2016 dubbel zoveel geld als het jaar daarvoor om hetzelfde aantal scholieren te bereiken. Voor online hulp, via telefoon en chats, vraagt Siriz dan 376 euro per contact, een stijging van 70 procent. „Dat kan nooit de bedoeling zijn”, schrijft een ambtenaar.

Naarmate ambtenaren dieper wroeten, groeit hun ongemak. Uit een kostenoverzicht maken ze op dat Zoutendijk subsidie vraagt voor opleidingen van Siriz-personeel en voor zijn lease-auto (12.000 euro). Deze overheadkosten zijn niet subsidiabel, reageert een ambtenaar van de afdeling financiën die zich inmiddels ook met de kwestie bemoeit. Zoutendijk is het er niet mee eens, maar stelt een oplossing voor: hij heeft die posten „toegerekend” aan de activiteiten van Siriz die wel voor subsidie in aanmerking komen, zodat het totale bedrag van 1,5 miljoen op peil blijft.

Want dat bedrag moet vanwege de politieke deal met Van der Staaij naar Siriz, linksom of rechtsom.

Politieke rugdekking

In het najaar van 2017 gaat alle aandacht en energie van politici uit naar de laatste loodjes van de formatie van alweer het derde kabinet-Rutte. De deal uit 2013 tussen Van der Staaij en Van Rijn is door de nieuwe formatie van tafel. Ambtenaren zien nieuwe kansen om een eind te maken aan de bevoordeling van Siriz.

Zoutendijk hoort van ambtenaren dat hij in 2018 écht geen subsidie meer krijgt voor preventielessen en hulpgesprekken met zwangere vrouwen. De directeur vindt dat onzin: de subsidie is beloofd, en van onrechtmatige staatssteun is helemaal geen sprake.

Naarmate ambtenaren dieper wroeten, groeit hun ongemak

Al snel krijgt Zoutendijk politieke rugdekking, nu van de nieuwe staatssecretaris. Paul Blokhuis van de ChristenUnie heeft een natuurlijke affiniteit met Siriz – ook zijn partij „verzet zich tegen de Nederlandse abortuspraktijk”. In december 2017, op de ochtend voor het Kamerdebat over de begroting van VWS, laat de politiek assistent van Blokhuis, Rinze Broekema, ambtenaren weten dat de staatssecretaris de subsidie gewoon zal voortzetten. De assistent mailt: „Ik ga het melden aan CDA, CU en SGP die mij hier al vragen over hadden gesteld.”

Andere hulpverleningsorganisaties vinden het opvallend hoe actief Broekema zich mengt in overleggen over de kwestie-Siriz. Wat zij niet weten is dat Broekema in de twee jaar voor zijn aantreden op het ministerie bestuurslid was bij de VBOK, de omstreden vereniging waaruit Siriz is ontstaan. Broekema kent Zoutendijk dus ook.

Ambtenaren proberen Blokhuis ervan te overtuigen de subsidie zo snel mogelijk af te bouwen. Het is „verboden staatssteun”, schrijven ze, waarvan al „meerdere keren” aan Siriz is verteld dat die moet worden stopgezet. „We benadelen andere organisaties” die wél gekort zijn.

Ex-Siriz-directeur Ronald Zoutendijk, staatssecretaris Paul Blokhuis (VWS, CU) en topambtenaar Angelique Berg.
Foto’s Bart Maat/ANP/Novum, bewerking NRC
Foto’s Bart Maat/ANP, Novum
Oud-staatssecretaris Martin van Rijn (VWS, PvdA), SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij, minister Hugo de Jonge (VWS, CDA).
Foto’s Bart Maat/ANP/Novum, bewerking NRC

Als compromis stellen ze Blokhuis voor om in 2018 nog één miljoen subsidie te verlenen, onder de voorwaarde dat het nu écht de laatste keer is.

De half miljoen die Siriz vraagt voor „offline keuzehulpgesprekken” zou Blokhuis volgens ambtenaren nu al moeten weigeren. Maar na een gesprek met Siriz-directeur Zoutendijk besluit Blokhuis dat half miljoen ook te geven.

Nu schakelen ambtenaren minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge (CDA) in. Het besluit van Blokhuis om staatssteun aan Siriz te geven, levert een „onrechtmatige uitgave op uw begroting op”. De ambtenaren herinneren De Jonge eraan dat hij en Blokhuis onlangs een gesprek hebben gehad waarin de Algemene Rekenkamer hun uitlegde waarom staatssteun „onwenselijk” is.

Na over de details van de zaak te zijn voorgelicht, schrijft De Jonge: „Akkoord, in het licht van beoogde afbouw”. Met andere woorden: dit moet wel de laatste keer zijn.

Op 29 juni 2018, twee weken nadat Siriz ook voor dat jaar weer 1,5 miljoen euro binnengekregen heeft, opent Paul Blokhuis tijdens een feestelijke bijeenkomst het nieuwe kantoor van de organisatie in Gouda.

‘Lastercampagne’

De Tweede Kamer, die al die tijd niet naar Siriz heeft omgekeken, stort zich eind september 2018 op de hulporganisatie. Aanleiding zijn publicaties in de Groene Amsterdammer en van EenVandaag, die beschrijven hoe Siriz-medewerkers vrouwen die abortus overwegen van verkeerde medische informatie voorzien. Vrouwen zouden te horen krijgen dat abortus tot infecties kan leiden of tot complicaties bij volgende zwangerschappen, en dat abortus een grotere kans geeft op psychische problemen dan het voldragen van de zwangerschap, zaken die volgens artsen in de publicaties onjuist zijn.

De dienstverlening is gekleurd en sturend, vinden Kamerleden van oppositiepartijen GroenLinks en PvdA. Het is „onwenselijk” dat dit op kosten van de overheid gebeurt, aldus de Kamerleden. De relatie met de Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind (VBOK) – die jarenlang onbesproken bleef – doemt ineens weer op als probleem.

Siriz verwerpt de kritiek. „Een lastercampagne”, noemt SGP-leider Van der Staaij het. Hij roept Blokhuis op „zijn rug recht te houden”.

Politiek spannend wordt het als ook coalitiepartijen VVD en D66 in debatten de verbanden tussen Siriz en VBOK „onwenselijk” noemen. Ze willen Siriz alleen subsidie geven als beide organisaties uit elkaar worden getrokken.

Zoutendijk maakt zijn zaak er niet beter op door te blijven beweren dat Siriz onafhankelijk en neutraal is, waarschuwen ambtenaren hun staatssecretaris. Het leidt tot ergernis bij andere organisaties in de sector, die dat „scherp betwisten”, zoals ambtenaren schrijven. Zij melden Blokhuis dat de site van Siriz „veelvuldig” verwijst naar christelijke websites én dat directeur Zoutendijk partner en penningmeester is van De Week van het Leven, dat er onder meer voor pleit de termijn waarin abortus is toegestaan (nu: tot 24 weken in de zwangerschap), sterk te verkorten.

De onafhankelijkheid van Siriz noemen ambtenaren „lastig te objectiveren”. De organisatie is immers „gelieerd” aan de VBOK en ontvangt er jaarlijks ook 730.000 euro van, 20 procent van de begroting. „Dat suggereert geen onafhankelijkheid.”

Gelieerd is een understatement. In de loop van 2018 zijn VBOK en Siriz feitelijk weer één organisatie geworden. Ze delen veel werknemers. De acht bestuursleden van de VBOK vormen ook de raad van toezicht van Siriz.

Tijdens een crisisoverleg probeert Blokhuis Zoutendijk ervan te overtuigen dat het veel gedoe zou schelen als Siriz haar christelijke achtergrond niet wegpraat. „Daar is niets mis mee.”

De regelmatige een-op-eengesprekken tussen de staatssecretaris en de Siriz-directeur voeden de argwaan bij andere partijen in de sector. Waarom zitten zij nooit alleen met de staatssecretaris aan tafel?

Uiteindelijk gaat het parlementaire stormpje liggen: VVD en D66 laten de zaak lopen, waarmee het politieke gevaar voor Blokhuis is geweken.

Eerlijk verdeeld

2019 staat voor de deur, het jaar waarin volgens een eerder besluit van Blokhuis én minister Hugo de Jonge, de subsidie aan Siriz zou stoppen. Het kabinet heeft wel miljoenen extra vrijgemaakt voor hulp aan onbedoeld zwangere vrouwen, maar ambtenaren wijzen de herhaalde nieuwe subsidieaanvragen van Zoutendijk af. Vanaf nu moet het geld eerlijk worden verdeeld. Elke goedgekeurde organisatie kan vanaf 2019 tegen vast tarief hulp bieden aan onbedoeld zwangere vrouwen. Scholen krijgen extra geld voor preventielessen en mogen zelf beslissen bij wie ze die inkopen.

Siriz vindt de ambtelijke ideeën over verdeling van het geld niet goed doordacht en uitgewerkt. Voor Siriz zijn de belangen groot: als er in het nieuwe stelsel geen geld bij hen terechtkomt, kunnen ze hun werk niet meer doen. Zoutendijk blijft ijveren voor een systeem waarin Siriz zijn werkzaamheden ongestoord kan voortzetten. Als ambtenaren dingen bedenken die daar niet bij passen, gebruikt hij zijn politieke connecties om dat bij te sturen, zien andere partijen in de sector.

Tijdens overleggen over het nieuwe stelsel „wil Siriz niet meebewegen en blijft het telkens op eigen standpunten hameren”, schrijven ambtenaren aan Blokhuis. Dat de tijd dringt voor Siriz, omdat eind 2018 nog altijd niet duidelijk is of en hoeveel geld de organisatie in 2019 krijgt, zien ambtenaren niet als hun probleem. Siriz heeft al zo vaak te horen gekregen dat de subsidie zou stoppen. En de hulp aan onbedoeld zwangere vrouwen komt niet in gevaar: huisartsen, GGD’en en abortusklinieken bieden die immers ook.

Maar weer wint Zoutendijk. Na een gesprek waarin hij Blokhuis vertelt dat Siriz zonder subsidie in de financiële problemen komt, belooft de staatssecretaris toch weer een „overbruggingssubsidie” voor 2019 voor het voeren van hulpgesprekken met vrouwen. Opnieuw tegen het dringende advies van ambtenaren in. Siriz heeft helemaal geen financiële problemen, melden ze hun bewindspersoon, de organisatie heeft 2,2 miljoen euro in kas.

De staatssecretaris blijkt niet ontvankelijk voor de ambtelijke tegenwerpingen. Ambtenaren stellen als tussenweg een bedrag voor dat precies ligt tussen wat Zoutendijk wil, en wat hij volgens de nieuwe tarieven zou mogen vragen. Voor preventielessen moet Siriz écht niks krijgen, vinden ambtenaren. „Ze weten al heel lang dat het afgebouwd wordt. […] Hoe ver moeten we gaan? De bal ligt nu echt bij Siriz.”

Zachte landing

’s Ochtends vroeg op 18 december 2018 mailt topambtenaar Angelique Berg haar steun aan de betrokken ambtenaren. De directeur-generaal Publieke Zorg van VWS bemoeit zich inmiddels intensief met de zaak. „Siriz moet het er maar mee doen. […] Was niet nodig geweest als ze zelf hadden voortgemaakt.”

Nog diezelfde avond wordt de topambtenaar door haar politieke baas teruggefloten. „Hij gaat nadenken of hij niet toch een zachte landing wil”, schrijft Berg over Blokhuis. „Aangegeven dat Siriz wat ons betreft veel te laat is gestart en er vanuit is gegaan dat het geld toch wel hun kant op zou rollen etc. dus eigenlijk slecht gedrag belonen.”

Twee dagen later stuurt Blokhuis een WhatsApp naar Berg dat hij met De Jonge heeft gesproken: „Hugo is helemaal akkoord […] Verder geen sondering nodig volgens hem en mij.” Kritische coalitiepartners VVD en D66 horen daardoor niet van de laatste geldinjectie voor Siriz, bevestigen betrokkenen. In tegenstelling tot de jaren daarvoor meldt VWS in 2018 en 2019 de subsidies aan Siriz niet meer apart in de jaarverslagen.

Fragment uit een WhatsApp-gesprek tussen staatssecretaris Paul Blokhuis en topambtenaar Angelique Berg

    Op de eerste dag na de kerstvakantie vraagt een ambtenaar aan Berg hoeveel geld Siriz dan moet krijgen voor de preventielessen in 2019. „Ik zou zeggen dat 2 ton mooi is”, schrijft de ambtenaar. Berg schrijft terug: „Zullen we er 250.000 van maken? En dan echt een punt zetten? Dat bedrag heeft stas [de staatssecretaris, red.] in zijn hoofd zitten.”

    Om op papier binnen de subsidieregels te blijven, moeten ambtenaren steeds creatiever worden. Eerst vragen ze Zoutendijk om te onderbouwen hoeveel lessen hij voor welke tarieven gaat geven. „Ik kan daar slechts naar gissen”, reageert Zoutendijk. „Die bedragen zijn niet door ons berekend, maar door jullie.”

    Ambtenaren die zelf een verantwoording proberen te bedenken komen er niet uit. Ze willen aansluiten bij de tarieven van het nieuwe stelsel, „dat is het minst kwetsbaar bij gedoe”. Ze sturen elkaar tabellen vol berekeningen. Maar hoe ze ook rekenen, een plausibele verklaring voor de subsidie is niet te verzinnen. Als ze het aantal preventielessen en hulpgesprekken aanhouden dat Siriz zegt te kunnen bieden, moeten ze extreem hoge tarieven betalen om aan het bedrag van Blokhuis te komen. Als ze de veel lagere VWS-tarieven hanteren, dan moet Siriz veel meer lessen geven en gesprekken voeren dan de organisatie aankan. Ze berekenen dat Siriz het jaar daarvoor op basis van die tarieven eigenlijk maar 126.000 euro had moeten krijgen voor hulpgesprekken, terwijl het bijna 1 miljoen ontving.

    Uiteindelijk besluiten ambtenaren de VWS-tarieven te hanteren én de aantallen mensen die Siriz zegt te kunnen helpen. Ze komen dan uit op maar 233.000 euro – 280.000 minder dan de 511.000 euro die Blokhuis heeft toegezegd. Zoutendijk stelt voor de rest als ‘frictiekosten’ in te boeken, omdat Siriz een „ingrijpende reorganisatie” zal moeten doorvoeren. De frictiekosten die Zoutendijk vervolgens opvoert, vinden ambtenaren zo problematisch dat ze voorstellen om ze maar in te boeken als „afbouw overhead”.

    Als Blokhuis de constructie begin maart 2019 moet goedkeuren, melden ambtenaren in een nota dat er inmiddels ook sprake is van „strijd met de algemene beginselen van behoorlijk bestuur”. Blokhuis heeft namelijk net een verzoek om geld voor preventielessen van een andere organisatie afgewezen, omdat dit ongeoorloofde staatssteun zou zijn. De afdeling juridische zaken van VWS ziet „een ongelijke behandeling van partijen die in eenzelfde positie zitten”. Maar de juristen achten „de risico’s op klachten en/of procedures gering”. Het „enige ‘gevaar’ is dan intern, namelijk de Rekenkamer”, schrijft de adviserende ambtenaar.

    In de kantlijn van de nota (pagina 3) schrijft Blokhuis zijn reactie: „Met andere woorden, we kunnen het risico wel nemen.” De zachte landing voor Siriz is geregeld.

    Geschil

    Onder het nieuwe stelsel is Siriz gestopt met het geven van preventielessen, dat bleek zonder VWS-subsidie onhaalbaar. Net als andere organisaties krijgt Siriz een vast tarief voor hulpgesprekken met vrouwen. Over de afrekening daarvan is in 2020 een geschil met VWS ontstaan over een bedrag van 200.000 euro. Siriz stapt naar de rechter. Zoutendijk is in april 2020 afgetreden als bestuurder.