Merkel door de jaren heen, van 2013 tot en met 2020.

Foto's ANP/AP

Hoe Merkel Merkel werd

Politieke levensloop Wat heeft Merkel gevormd tot de behoedzame politica die zestien jaar lang Duitsland bestuurde? Ze leerde na de val van de Muur al snel dat pragmatisme vaak handiger is dan grootse idealen.

Hoofdstuk I

De plek van verlangen

Angela Merkels politieke carrière kwam in een stroomversnelling in een sterk staaltje nazi-architectuur. In de herfst van 1990 werd Merkel met een nipte meerderheid tot de kandidaat van het kiesdistrict Vorpommern-Rügen gekozen in een zaal in Prora, een vier kilometer lange betonnen kolos aan de Oostzeekust. Het badhotel werd in de jaren dertig gebouwd om onder het motto ‘Kraft durch Freude’ de Duitse zenuwen te sterken voor de aanstaande oorlog. De lokale CDU in het district, bestaande uit de afdelingen Rügen, Stralsund en Grimmen, vergaderde over drie kandidaten – twee afkomstig uit West-Duitsland en een uit het oosten, de vijfendertigjarige Angela Merkel. De afgevaardigden van Rügen, die voor een kandidaat uit het westen waren, moesten de vergadering voortijdig verlaten omdat ze de volgende ochtend vroeg hun koeien moesten melken. Zo werd het Angela Merkel – die een paar maanden later in de Bondsdag werd verkozen en prompt door Helmut Kohl tot minister werd benoemd.

De flats van Prora zijn inmiddels vrijwel allemaal omgebouwd tot eigentijdse luxehotels, op steenworp afstand van het strand. In de branding gooien Oostzeekinderen kleine roze kwallen naar elkaar – ze steken niet, leggen ze uit. Verder naar de horizon liggen twee wit-rode baggerschepen naast elkaar, een onder Russische vlag, een onder Bahamaanse. De schepen leggen het laatste stukje aan van Nord Stream 2, de pijpleiding die Russisch gas direct naar Duitsland vervoert, tot genoegen van Poetin. Het is een van Merkels meest omstreden geopolitieke projecten.

Zestien jaar, van 1989 tot 2005, had Merkel nodig om van een politiek niet buitengewoon uitgesproken bèta in de DDR op te klimmen tot bondskanselier van Duitsland. In een adembenemend tempo werkte ze zich op van woordvoerder van de burgerrechtenbeweging Demokratischer Aufbruch, tot minister in twee kabinetten Kohl en partij- en later ook fractievoorzitter van de CDU.

Zestien jaar vervolgens bepaalde Angela Merkel de koers van Duitsland en die van Europa. Nu doet zij uit eigen beweging afstand van het hoogste ambt, omdat, zoals ze zelf ooit zei, ze niet wil stoppen als ‘een halfdood wrak’. Bij de aanstaande verkiezingen van 26 september treedt Merkel niet meer aan. De kaarten in Duitsland, in Europa, en op het wereldtoneel worden opnieuw geschud. De ‘vaandeldraagster van de vrije wereld’, zoals medewerkers van Obama Merkel ooit bejubelden, treedt terug, en laat een vacuüm achter.

2016: Diner met president Barack Obama.
Foto ANP
2018: Merkel ontvangt de Russische president Poetin.
Foto Alexei Druzhinin /AFP
Merkel met president Barack Obama in 2016. Merkel ontvangt Vladimir Poetin in 2018.
Foto ANP/Alexei Druzhinin /AFP

Eigenlijk had Merkel vijf jaar geleden al haar twijfels of haar tijd er na twaalf jaar, drie termijnen en verschillende grote Europese crises niet op zat. Toen werd op 8 november 2016 Donald Trump tot Amerikaans president verkozen. Acht dagen later bracht diens voorganger Barack Obama een afscheidsbezoek aan Merkel in Berlijn. Urenlang spraken Merkel en Obama met elkaar, naar verluidt ook over Merkels kandidatuur. Na afloop zei Obama tegen zijn speechschrijver Ben Rhodes, volgens de journalist Robin Alexander in zijn boek Machtvervall: „Nu staat ze er alleen voor.” Vier dagen later zei Merkel dat zij nog een termijn wilde volmaken.

Angela Merkel, geboren op 17 juli 1954 in Hamburg, verhuisde als baby van drie maanden met haar ouders naar de DDR, eerst naar het dorp Quitzow, later naar Templin, beide in de deelstaat Brandenburg. Merkels vader was, zo is genoegzaam bekend, dominee. Daarmee had de familie Kasner, zoals Merkels meisjesnaam luidt, een zekere uitzonderingspositie: de kerk en de dominee werden gedoogd, er werd een oogje toegeknepen. Bij de Kasners thuis waren er boeken uit het Westen, kleren uit het Westen, televisie en radio uit het Westen. Merkel groeide op in een dictatuur, maar de blik was westwaarts gericht. En Amerika, het zuiverste Westen, was, zoals de Duitsers zeggen, een ‘Sehnsuchtsort’, de plek van verlangen.

Merkel in 2021. Foto Reuters

Voor die vrije wereld uit haar vroege verbeelding moest Merkel in 2016 op de bres, dat scheen althans Obama te vinden, en Merkel zelf uiteindelijk ook. Dat ruim een maand voor het einde van haar carrière de Taliban Kabul binnentrokken, dat het ‘vrije Westen’ een nederlaag moest incasseren, dat de export van de bijbehorende waarden zo mislukt was, noemde Merkel in augustus in de Bondsdag ‘bitter’. Merkel-kenner en adjunct-hoofdredacteur van weekblad Die Zeit Bernd Ulrich noemde het voor haar persoonlijk, „in haar levenscyclus” – als iemand die in haar jaren in de DDR Amerika zo had geïdealiseerd, en er in het begin van haar carrière zo op was gericht – „een dramatische ontwikkeling”.

Hoofdstuk II

Politieke Heimat

Merkels politieke wordingsgeschiedenis hield gelijke tred met de ontwikkelingen in Europa. Haar carrière begon met de val van de Berlijnse Muur en een periode van optimisme en dadendrang. Haar tijd als kanselier dacht ze te gebruiken voor ingrijpende hervormingen op sociaal-economisch vlak en een consequente klimaatpolitiek, maar die ambities werden al snel gedwarsboomd door opeenvolgende Europese crises. De opkomst van het populisme, ten slotte, vernauwde Merkels aspiraties tot het vinden van compromissen en het behoud van het politieke midden. Uiteindelijk was Merkel geen kanselier die politieke bakens verzette, maar een die stabiliteit bracht.

De val van de Muur miste Angela Merkel omdat ze op de avond van 9 november 1989 in de sauna zat. Kort daarvoor had Merkel wel haar moeder opgebeld, om met oog op de snelle ontwikkelingen vast af te spreken dat ze, zodra het zou kunnen, oesters zouden gaan eten in het chique hotel Kempinski, kennelijk een ander ‘Sehnsuchtsort’.

De val van de Muur miste Angela Merkel omdat ze op de avond van 9 november 1989 in de sauna zat

Via de kleine burgerrechtenbeweging ‘Demokratischer Aufbruch’, waarvan Merkel in de eerste chaotische maanden als woordvoerder fungeerde (ze blonk volgens haar biograaf Ralph Bollmann vooral uit door de praktische wijze waarop ze computers uit het Westen aan de praat kreeg), belandde Merkel bij de CDU. Omdat ze hogerop wilde, had Merkel een kiesdistrict nodig, en de CDU in het noordoostelijkste district van Duitsland miste nog een kandidaat. Merkel werd het, en ging er in de winter van 1990 op verkiezingstournee. Ze werd er gefotografeerd tussen rokende vissers, naast een nog kronkelende paling, en met een boekentas onder de arm bij het stadhuis van het stadje Grimmen.

Merkel door de jaren heen, van 2005 tot en met 2012.Foto’s ANP/AP

Sindsdien noemt Merkel het noordoostelijkste puntje van Duitsland haar ‘politieke Heimat’. Die ‘Heimat’ was flink gebutst. De hoofdstad van het district Stralsund, vertelt Eckhart Rehberg, „was een van de meest vervallen steden van de DDR.” Rehberg was jarenlang voorzitter van de CDU in de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern, sinds 2005 zit hij in de Bondsdag in Berlijn. Merkel leerde hij kennen op een partijcongres in de deelstaat in 1991, kort daarvoor was zij benoemd tot minister voor Vrouwen- en Jeugdzaken in het derde kabinet-Kohl.

„Zo vaak ze kon, tussen de zittingen in Bonn in” reisde Merkel naar het noorden, zegt Rehberg in zijn kantoor in de Bondsdag. „Merkel hield spreekuur in Stralsund”. Rehberg is net als Merkel geboren in 1954, en net als Merkel sinds 1989 politiek actief. De jaren negentig waren turbulent, overal in de nieuwe deelstaten, ook in Mecklenburg-Vorpommern. „Onze industrie bleek niet te kunnen concurreren met die in het Westen”, aldus Rehberg. Hele industrieën, zoals de scheepsbouw, stortten in, miljoenen mensen verloren hun baan.

1998: het jaar waarin Angela Merkel werd aangesteld als secretaris-generaal van de CDU. Foto Getty Images

In Rostock, in augustus 1992, gooiden neonazi’s dagenlang molotovcocktails naar een flat waar immigranten woonden, de politie keek werkeloos toe. Een paar dagen later ging Merkel, ook minister van Jeugdzaken tenslotte, op bezoek bij de skinheads en stelde invoelende vragen. Biograaf Bollmann noemt haar optreden van toen „hulpeloos”, een mild begrip in vergelijking met de hoon die de jonge minister destijds ten deel viel. Later belandde via Merkels ministerie ook subsidie bij diezelfde jongeren om een nieuw jeugdhonk te financieren.

Hij en Merkel, zegt Rehberg, waren voortdurend „met brandblussers in de weer. Er was geen tijd om ver vooruit te denken.” De omstandigheden in het noordoosten vroegen bovenal om pragmatisme. Rehberg: „Alle DDR-voorzieningen schoten tekort. Ik herinner me een verpleeghuis met één wc en één wastafel voor veertig inwoners.” Het was een tijd, kortom, voor nieuwe wc’s en computers die moesten worden aangesloten. In die jaren, pendelend tussen Bonn en de Oostzeekust, kwam de politica Merkel tot wasdom. Rehberg: „In haar retoriek, in haar optreden, in haar politieke intuïtie: ik heb nog nooit een mens zich zo snel zien ontwikkelen.”

Hoofdstuk III

Naar het midden

Merkels opmars naar het kanselierschap, na de verkiezingsnederlaag van Helmut Kohl in 1998, is omgeven door mythen, vermoedelijk omdat de mannenwereld waarin ze functioneerde haar succes niet anders dan door magie kon verklaren. Een vrouw, een ‘Ossi’ nota bene, een nieuwkomer, een bèta.

Vooral de wijze waarop ze nietsontziend, links en rechts, mannelijke slachtoffers zou hebben gemaakt is tot dramatische proporties opgeblazen. „Of Merkel [haar politieke concurrenten] ook zelf uit de weg zou hebben geruimd, indien nodig: we zullen het nooit weten. Ze waren haar allemaal voor”, schreef Bernd Ulrich onlangs in een artikel in Die Zeit. Helmut Kohl, die Merkel, onervaren als ze was, tot minister had gemaakt, waardoor Merkel lang de bijnaam ‘Kohls Mädchen’ moest dulden, had miljoenen aangenomen van donateurs waarvan hij de namen niet wenste te openbaren. Wolfgang Schäuble, Kohls kroonprins, nam 100.000 Deutsche mark van een wapenlobbyist in ontvangst, en ontkende dat vervolgens in de Bondsdag. Ze groeven hun eigen graf.

Voor de Bondsdagverkiezingen in 2002 zaagden de oudgedienden in de CDU dusdanig aan Merkels stoelpoten dat ze de kandidatuur voor het kanselierschap aan CSU-voorzitter Edmund Stoiber overliet. Dat Merkel, inmiddels CDU-partijvoorzitter, vervolgens de nog altijd gepikeerde Friedrich Merz als fractievoorzitter verving, met steun van Stoiber, was geen ongebruikelijke zet. En dat Stoiber de verkiezingen verloor van SPD’er Gerhard Schröder, waardoor Merkel in 2005 bondskanselier kon worden, was politieke berekening, geen broedermoord.

Merkel wilde zich onderscheiden met een economisch solide programma, helemaal met oog op de 5 miljoen werklozen in Duitsland in 2005

Het enige ideologische programma waarmee Merkel ooit campagne voerde was dat van 2005, toen ze won – maar met een beduidend minder grote voorsprong dan verwacht. Het was een hard neoliberaal programma, waarin Merkel de werking van de markt veel vertrouwen schonk, en dat vorm kreeg op een partijcongres in 2003 in Leipzig. Er werd gefluisterd over Merkel als een ‘Thatcher-light’. Een criticus die door biograaf Bollmann wordt geciteerd, noemde het een „typisch Ossi-liberaal standpunt”, namelijk dat alles waar de communisten tegen waren, goed moest zijn, ook ongebreideld kapitalisme. In datzelfde jaar vond Frau Doktor Merkel, oppositieleider, ook dat Duitsland de Amerikaanse inval in Irak zou moeten steunen.

Bollmann wijst erop dat Merkel zich al in 1990 bewust was van het primaat van de economie, dat het falen van de DDR kwam door het instorten van de DDR-economie, meer dan door dwarse dominees die vredesoptochten organiseerden. Merkels collega Rehberg: „Het ineenstorten van de economie in de voormalige DDR-deelstaten was ook niet zozeer aan de vrije markt te wijten, maar aan de planeconomie en aan de Treuhand [de instantie die Oost-Duitse ondernemingen moest privatiseren, red.].”

Merkel wilde zich onderscheiden met een economisch solide programma, helemaal met oog op de 5 miljoen werklozen in Duitsland in 2005. Volgens de mode van de tijd was een solide programma synoniem aan een neoliberaal programma. Het kostte de CDU veel kiezers. „Merkel leerde ervan dat ze zich in het midden van de samenleving moest positioneren”, becommentarieert Rehberg. Sindsdien heeft Merkel het vaak over het belang van ‘maat en midden’. Ook haar worstelende opvolger Armin Laschet, lijsttrekker voor de CDU, prijst Merkel met die begrippen aan. In 2005 werd Merkel bondskanselier – maar met een helder politiek programma kwam ze nooit meer. In 2013 zei ze om te winnen simpelweg: „U kent mij”.

Hoofdstuk IV

Stoïcisme trekt stemmen

De zestien jaar van Kanzlerin Merkel werden getekend door opeenvolgende crises. Merkel zocht steeds pragmatisch naar een uitweg, meestal door aan tafel een middenpositie in te nemen en standpunten met elkaar te verzoenen. Haar eigen opvattingen of visies, voor zover die er waren, speelden een ondergeschikte rol.

Het laatste jaar van Merkel vormt wat crisisdichtheid betreft geen uitzondering, en haar positie werd dit jaar met haar vertrek op handen niet sterker. In de coronacrisis kostte het Merkel grote moeite om de neuzen van de minister-presidenten van de verschillende deelstaten, die voor gezondheidsbeleid verantwoordelijk zijn, dezelfde kant op te krijgen. Zowel de gebreken van het federalisme als die van de Duitse papieren bureaucratie – de gezondheidsdiensten werkten nog met fax – kwamen pijnlijk aan het licht. In het dossier Afghanistan stond Merkel aan het hoofd van de ministers van Binnenlandse Zaken, Buitenlandse Zaken en Defensie, die elkaar tot het laatste moment tegenwerkten waar het op de evacuatie van Afghaanse medewerkers aankwam.

1993: Angela Merkel gaat als minister van Jeugdzaken in gesprek met jongeren in Bocholt. Foto Harmuth Reeh / Picture Alliance

Merkels CDU, ten slotte, staat op een historisch dieptepunt in de peilingen. Dat ligt aan kandidaat-kanselier Armin Laschet, maar ook aan de identiteitscrisis waarin de partij zich na de lange alleenheerschappij van Merkel bevindt. De Merkel van de maat en het midden nam gerust thema’s van de sociaal-democraten over in haar eigen agenda, zoals het homohuwelijk, om een breed politiek midden te houden. Met die van het integreren, overnemen en verwateren van verschillen bewees ze het democratische debat geen dienst. Vaak noemde Merkel een eenmaal gesloten compromis ‘alternativlos’, waar later het rechtspopulistische Alternative für Deutschland haar naam op entte.

Het stoïcisme van Merkel trok de afgelopen jaren ook kiezers die niet bij de gangbare CDU-clientèle horen. Maar de programmatische leegte van Merkel kan niet iedereen zich veroorloven. De CDU, die nu zonder Merkel kiezers moet trekken, heeft er althans nog geen antwoord op gevonden. Eerst meende de partij zich als progressief en groen te moeten profileren, de laatste weken stellen de christendemocraten zich weer op als de hoeder van conservatieve waarden. Een daverende verkiezingsnederlaag voor de partij is niet wat Merkel zich zal hebben voorgesteld, toen ze in oktober 2018 aankondigde als eerste kanselier vrijwillig het ambt te zullen verlaten.

1990: Op campagnebezoek namens de CDU bij vissers in Mecklenburg-Vorpommern. Foto Getty Images

Begin september zit Merkel bij een bijeenkomst van de CDU-top op de voorste rij. De stemming is nerveus, in de peilingen staat de partij er miserabel voor. Merkel heeft een onderonsje met secretaris-generaal Paul Ziemiak, en begint vervolgens onbedaarlijk te schudden in haar roze jasje. Het is een kant van Merkel die maar weinigen te zien krijgen: in kleine kring maakt zij iedereen aan het lachen, inclusief zichzelf. Ook kan Merkel naar verluidt geweldige persiflages van collega’s als Trump of Poetin ten beste geven. Merkels onbedwingbare mimiek licht slechts een tipje van de sluier op. Er is een waaier aan memes waarin Merkel met haar ogen rolt na een opmerking van Poetin of bij de humbug van Trump.

Het zullen haar internationale optredens zijn waardoor Merkel het meest in herinnering blijft, naast haar rol in de Europese schuldencrisis (2010-2012), de eurocrisis en de vluchtelingencrisis (2015). In Brussel maakte Merkel naam met haar uithoudingsvermogen; ze kon tot diep in de nacht vergaderen. Ook daar was het de methode van Merkel om snel in te schatten welk compromis haalbaar zou zijn en om dat vervolgens door te zetten. Ook als het een compromis voor de eigen achterban betekende. Minister van Financiën Wolfgang Schäuble, bijvoorbeeld, wilde Griekenland in 2015 uit de eurozone zetten; Merkel vond een middenweg die niettemin zware sancties voor Griekenland inhield. In een publiek interview noemde Angela Merkel de last die ze destijds bij de Grieken had gelegd, het „zwaarste moment” uit haar kanselierschap.

Of Merkels „Wir schaffen das” – een kort zinnetje met grote gevolgen en ongetwijfeld haar beroemdste uitspraak – even afgewogen tot stand kwam, blijft voer voor Merkel-interpreten. Was het de domineesdochter in Merkel die boven kwam? Was het een ondoordachte impuls? Was het berekening, of een uitstekende antenne voor de stemming in het land, waar velen de vluchtelingen welkom wilden heten?

Of Merkels „Wir schaffen das” – een kort zinnetje met grote gevolgen en ongetwijfeld haar beroemdste uitspraak – even afgewogen tot stand kwam, blijft voer voor Merkel-interpreten

Het ‘wir schaffen das’ was hoe dan ook een anomalie in het optreden van Merkel. Dit was een oproep aan de burgers, een appèl, geen dienstbaar sussend praatje waar amper aandacht aan hoefde te worden geschonken, zoals gebruikelijk.

Naast een grote geste die Merkels naam als icoon van het progressieve Westen bevestigde, bleef het ook een van Merkels meest polariserende uitspraken. Het Alternative für Deutschland was in 2013 opgericht door een aantal economen dat vond dat Duitsland de eurozone moest verlaten, in 2015 vond de partij zich opnieuw uit, als anti-immigratie partij. In verschillende steden, vooral in de voormalige DDR, werd geprotesteerd tegen de komst van migranten en tegen Merkel. Opvangcentra gingen in vlammen op. In augustus 2021, kort na de val van Kabul, waren er geen CDU-politici meer te vinden die zich nog achter Merkels uitspraak schaarden. Overal klonk juist: „2015 mag zich niet herhalen.”

Hoofdstuk V

Doorzettingsvermogen en vernuft

Een crisis die Merkel wel zag maar niet aanpakte, is de klimaatcrisis. Claudia Müller, Bondsdaglid uit Merkels kiesdistrict voor de Groenen, noemt dit het grootste verzuim uit Merkels regeerperiode. Müller: „Het tragische is dat Merkel sinds haar tijd als minister voor milieu [tussen 1994 en 1998, red.] zo goed weet wat er op het spel staat.”

In een talkshow uit 1997 zegt Merkel over klimaatpolitiek: „Mensen zeggen vaak: ‘Ach, vandaag nog niet. We merken weliswaar dat er veel niet in orde is, maar laten we daar vandaag nog geen prijs voor betalen.” Vervolgens waarschuwt ze: „Als we het vandaag niet doen, wordt het voor uw kinderen en kleinkinderen dubbel zo zwaar.”

2016: Merkel voor haar kantoor in Berlijn. Foto Andreas Chudowski/laif/ANP

Maar Merkel was, onder het motto ‘als het te snel gaat, krijgen we de mensen niet mee’, te veel een Kanzlerin van de middenweg om in klimaatpolitiek voorop te lopen. Tijdens de schuldencrisis had het klimaat geen prioriteit. In 2012, na de kernramp bij Fukushima, besloot ze, gedreven door de gebeurtenissen en gevoelig voor de stemming in het land, dat Duitsland de kerncentrales zou sluiten. Maar de uitbouw van zonne- en windenergie verliep tegelijkertijd traag. In 2015 werd het akkoord voor Nord Stream 2 getekend, de pijpleiding die gas direct uit Rusland naar Mecklenburg-Vorpommern vervoert; weliswaar voorbereid door Merkels voorganger Schröder, maar ook Merkel is het project stug blijven steunen, ondanks dreigende Amerikaanse sancties. Merkel noemt het een ‘zuiver economisch’ project. Daarmee laat ze de klimaat- en geopolitieke implicaties – landen als Polen en Oekraïne verliezen doorvoerbetalingen door de pijpleiding – buiten beschouwing.

Nord Stream 2 – de aanleg is volgens een bericht van Gazprom twee weken voor de Bondsdagverkiezingen afgerond – is ook Merkels laatste concessie aan Vladimir Poetin, met wie ze zestien jaar zaken moest doen. Soms deed ze dat ferm, bijvoorbeeld toen ze de annexatie van de Krim veroordeelde, of toen Duitsland de vergiftigde Russische oppositieleider Alexej Navalny evacueerde en Merkel hem in het ziekenhuis bezocht. Maar uiteindelijk wilde Merkel altijd ‘de dialoog’.

Merkel heeft een enorm verantwoordelijkheidsgevoel, een enorm plichtsbesef en grote discipline. Ze is geheel onzelfzuchtig

Eckhart Rehberg, oud-voorzitter van de CDU in de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern

Vanuit de haven Sassnitz op Rügen, in Merkels kiesdistrict, werd de afgelopen maanden het laatste stuk pijpleiding aangelegd. Haar ‘politieke Heimat’ verloor Merkel ondanks haar internationale taken nooit uit het oog, vindt Müller. „Ze heeft zich altijd voor de regio ingezet.” Ook als ze dat niet demonstratief deed. Soms wordt Merkel verweten dat ze zich ondanks haar Oost-Duitse achtergrond helemaal niet bijzonder bekommerde om de voormalige deelstaten in de DDR. Rehberg vindt dat onzin: „Ze wilde een bondskanselier voor alle Duitsers zijn, niet met speciale aandacht voor een bepaalde streek.” Zelf zei hier Merkel deze zomer over: „Ik heb geprobeerd in Oost en West met dezelfde stem te spreken.”

Dat ze vrouw was, of Oost-Duits, waren hoe dan ook geen punten waarmee Merkel zich wenste te onderscheiden. Haar afkeer van groepsidentiteiten heeft ze wellicht ontwikkeld door een teveel aan collectivisme in de DDR. In 2017 zorgde Merkel voor beroering omdat ze zich naast Ivanka Trump geen feminist wilde noemen. Müller: „Ik denk dat het West-Duitse feminisme Merkel vreemd was, het feminisme dat in de jaren zeventig dominant was. In DDR werkten de meeste vrouwen hoe dan ook voltijds, het was makkelijk om te scheiden of om een abortus te krijgen.” Misschien was ook het feminisme van Ivanka Trump Merkel vreemd. In de loop van de jaren kon Merkel zich er in ieder geval makkelijker toe verhouden. In de zomer zei ze: „Ik denk dat vrouwen een iets groter verlangen naar efficiëntie hebben.”

1993: Minister Merkel met de toenmalige CDU-kanselier Helmut Kohl. Foto Getty Images

Merkel-kenner Ulrich zou die hypothese, waar het op Merkel aankomt, onderschrijven. Volgens Ulrich is het Merkels efficiënte dienstbaarheid die haar tot een zo bijzondere politica maakt, hij noemt het haar ‘goedheid’. Merkels blazoen is na zestien jaar als kanselier, en zestien jaar politiek daaraan voorafgaand, onberispelijk. Anders dan haar concurrenten kleeft er aan Merkel geen giften-affaire, of ook maar een zweem van omkoopbaarheid. Merkel had geen tijd voor machtsspelletjes of intriges, en niet het ego dat erom vroeg. De spot die ze aan het begin van haar carrière te verduren kreeg, of latere openlijke aanvallen vanuit zusterpartij CSU: tot wraakzucht liet Merkel zich niet verleiden, concludeert Ulrich.

Haar succes, vindt ook Rehberg, heeft ze simpelweg te danken aan haar doorzettingsvermogen en haar vernuft. „Merkel heeft een enorm verantwoordelijkheidsgevoel, een enorm plichtsbesef en grote discipline. Ze is geheel onzelfzuchtig.”

Volgens biograaf Bollmann kon alleen iemand met de levensloop van Merkel uitgroeien tot, in de formulering van Time Magazine, ‘kanselier van de vrije wereld’. Alleen iemand als Merkel kon oog hebben voor de kwetsbaarheid van westerse verworvenheden. Merkel zag al in de jaren negentig dat niet iedereen uit de voormalige DDR de nieuwe, open samenleving omarmde zoals zij dat deed. En andere West-Europese leiders, vindt Bollmann, zaten te zeer gevangen in hun vertrouwde denktrant.

Het is op zijn minst een aardige speling van het lot dat Merkel, een vrouw van feiten die vaak een gebrek aan charme is verweten, een Oost-Duitse die in het begin van haar carrière door zelfgenoegzame mannelijke collega’s niet voor vol werd aan gezien, en die achter het ijzeren gordijn naar het einde van de geschiedenis zal hebben verlangd, degene was die zich teweer moest stellen tegen razende populisten met blinkende tanden. Of Merkels weerstand en Merkels methode in eigen land, die van het compromis en het debat zonder scherpe randjes, afdoende was, zal over een paar Bondsdagverkiezingen misschien blijken.

Merkel bracht Duitsland hoe dan ook een vorm van stabiliteit, en voor de meeste mensen een gevoel van zekerheid. Gevraagd naar wat Merkel zou missen, na haar laatste dag in het ambt, zei Merkel deze zomer: „Wat je mist, weet je meestal pas als je het niet meer hebt.”

Voor de Duitse kiezer zullen Merkels woorden nog wel eens pijnlijk veel waarheid kunnen bevatten.