Opinie

Het coronatoegangsbewijs past wel/niet bij een liberale samenleving

Twistgesprek Met de coronapas mengt de overheid zich te diep in het leven van burgers, stelt . Nee, de vrijheid van de een houdt op waar die van de ander begint, betoogt .
Twistgesprek

Nog voor de vaccinatiecampagne tegen Covid-19 van start ging, werd er al gediscussieerd over een coronapaspoort voor toegang tot restaurants en concertzalen. December vorig jaar klonken de argumenten die nu te horen zijn voor en tegen het coronatoegangsbewijs, dat het kabinet vanaf 25 september verplicht stelt voor de horeca, in de cultuursector en voor stadions, in een twistgesprek op deze plek tussen twee hoogleraren gezondheidsrecht. Het ging toen louter om een bewijs van vaccinatie, terwijl nu ook een bewijs van herstel of een negatieve testuitslag deuren opent. Verplicht het gebruik van een coronapas dan nog tot vaccinatie? De vraag is in ieder geval of zo’n pas niet te zwaar ingrijpt in de vrijheden van burgers. Twee filosofen, Josette Daemen en Eric Boot, e-mailden over de stelling: een coronapas hoort niet thuis in een liberale samenleving.

Josette Daemen is JD, Eric Boot is EB.

JD: „Het uitgangspunt in een liberale samenleving is dat iedereen de baas is over zijn of haar eigen lichaam. Jij bepaalt dus zelf of je je wil laten vaccineren of niet. Met de invoering van de coronapas maakt de staat de toegang tot het sociale leven bijzonder lastig voor mensen die zich niet willen laten vaccineren. Daarmee mengt de overheid zich wel heel diep in de persoonlijke levenssfeer.”

EB: „Volgens mij is het uitgangspunt van een liberale samenleving dat we voor iedereen gelijke sferen van vrijheid willen garanderen door bepaalde fundamentele rechten te erkennen. Eén van die rechten is inderdaad het recht op lichamelijke integriteit. Dat recht is echter, net zoals vrijwel alle mensenrechten, niet absoluut en mag beperkt worden, bijvoorbeeld ten behoeve van de volksgezondheid en de rechten van anderen. Beide zijn hier in het geding. Dus ja, je hebt een recht op lichamelijke integriteit, maar dat recht houdt op waar de rechten (op gezondheid bijvoorbeeld) van anderen beginnen.”

JD: „Inderdaad, het grondrecht op lichamelijke integriteit mag ingeperkt worden, maar alleen als dat een zeer urgent doel dient dat niet op een minder ingrijpende manier te bereiken is. Dat doel zou zijn om overbelasting van de zorg te voorkomen. Die overbelasting is op dit moment echter hypothetisch. En de overheid heeft echt nog niet alles uit de kast gehaald om dat doel op minder ingrijpende manieren te bereiken – door groepen met een lage vaccinatiegraad gericht te benaderen bijvoorbeeld.”

EB: „Niemand kan de toekomst voorspellen, maar een nieuwe piek in het aantal besmettingen in de herfst is zeer goed mogelijk. Je kunt niet zeggen ‘We doen nu niks, want het is niet 100 procent zeker’. Je moet preventieve maatregelen nemen voordat het te laat is. Maar wat ik vooral zou willen zeggen tegen mensen: het gaat niet alleen om jou en jouw vrijheid om je wel of niet te laten vaccineren. In een samenleving dien je rekening te houden met elkaar en af en toe je vrijheid wat in te perken ten behoeve van de vrijheid van anderen.”

JD: „Maar deskundigen vermoeden ook dat dit virus nooit meer helemaal weggaat. De vraag is dus: hoe ver wil je gaan om nog nét wat meer IC-bedden vrij te spelen? Je zegt terecht dat we de toekomst niet kunnen voorspellen. Dat geldt echter niet alleen voor de ontwikkeling van het virus, maar ook voor de precedentwerking van de coronapas. Als de overheid nu deze grens over gaat en zich gaat bemoeien met de keuzes die we maken over ons lichaam, wat staat ons in de toekomst dan te wachten?”

EB: „Dat komt me voor als doemdenken. Iedereen dient zich te realiseren dat de keuze die jij over jouw lichaam maakt gevolgen kan hebben voor anderen en voor de samenleving als geheel. Wanneer de wijze waarop jij jouw vrijheid uitoefent anderen kan schaden, dan mag de overheid jouw vrijheid inperken. Volgens dit schadebeginsel mag een liberale staat dus inderdaad de vrijheid van ongevaccineerden beperken (als daar al sprake van is bij een coronatoegangsbewijs), omdat hun weigering zich te laten vaccineren anderen in gevaar brengt. Denk bijvoorbeeld aan mensen met een verzwakt immuunsysteem of de grote hoeveelheid uitgestelde zorg.”

JD: „Het schadebeginsel wordt zo wel heel ver opgerekt. De geschiedenis laat zien dat op basis van deze redenering uiteindelijk heel foute dingen gerechtvaardigd kunnen worden. In de VS was het in de vorige eeuw toegestaan om ‘zwakzinnigen’ verplicht te steriliseren omdat hun recht op lichamelijke zelfbeschikking werd gezien als een gevaar voor het welzijn van anderen – een principe dat het Hooggerechtshof ontleende aan, jawel, een eerder ingevoerde vaccinatieplicht. Ik denk niet dat zoiets hier nu op handen is, maar ik vraag me wel af waar dit eindigt.”

EB: „Het glijdende schaal-argument kan overal wel op toegepast worden: we zouden ‘hate speech’ niet strafbaar moeten stellen, want dat leidt nog tot een algehele kneveling van het vrije woord. Waar het om gaat, is dat de staat je vraagt een vaccinatie-, test- of immuniteitsbewijs te laten zien. Dat is een minimale beperking van je vrijheid, gegeven het belang van het voorkomen van een volgende piek. Je zou zelfs kunnen stellen dat ongevaccineerden een morele plicht hiertoe hebben: de liberale filosoof John Rawls zou bijvoorbeeld zeggen dat het onacceptabel is om wel de vruchten van het heropenen van de samenleving te plukken, zonder jouw steentje daaraan bij te willen dragen.”

Lees ook: De coronapas: proportioneel of schending grondrecht?

JD: „Maar dat we moreel verplicht zijn om iets te doen wil nog niet zeggen dat het ook wenselijk is dat de staat dat gaat afdwingen. Eén bijzonder onwenselijk effect van de coronapas is de tweedeling die hiermee in onze samenleving wordt geslagen. Ongevaccineerden werden al weggezet als ‘wappies’; nu wijzen machthebbers hen ook nog aan als schuldigen van deze crisis en worden ze steeds meer buitengesloten van het sociale leven. Is dat dan niet gevaarlijk? Waar is de barmhartigheid voor die groep? We gaan met z’n allen door een van de meest absurde periodes in de recente wereldgeschiedenis, en daarin doet iedereen zo zijn eigen angsten en zorgen op, vaccinvrezers net zo goed als de rest. Het begrip daarvoor is ver te zoeken.”

EB: „Bijna 90 procent van de ziekenhuisopnames bestaat nu uit ongevaccineerden, dus vaccinweigering heeft wel iets te maken met het voortduren van de crisis. Een coronatoegangsbewijs, wordt gezegd, zou de levens van ongevaccineerden beknotten en verarmen. Al klopt dat, zou dat dan zwaarder moeten wegen dan de gevolgen voor hen die bij een volgende piek ernstig ziek zullen worden, zullen overlijden, hun bedrijf zullen zien sluiten, hun mentale gezondheid achteruit zullen zien gaan, hun zorg uitgesteld zullen zien worden? Dat lijkt me niet. Te meer omdat de inperkingen van de vrijheid van ongevaccineerden het gevolg zijn van een vrije keuze. Het uitoefenen van je vrijheid is nu eenmaal alleen dan toelaatbaar als deze compatibel is met een gelijke vrijheid van alle anderen. Gaat, aan de andere kant, de wijze waarop jij je vrijheid uitoefent ten koste van de gelijke vrijheid van anderen, dan mag de staat ingrijpen.”