Er was al eens eerder een Angela Merkel

Vergelijking Net als Angela Merkel nu, was de Habsburgse keizerin Maria-Theresia een vrouw die haar macht in kleine stapjes vorm gaf.

Maria-Theresia stond, net als Merkel, bekend als ‘Mutti’.
Maria-Theresia stond, net als Merkel, bekend als ‘Mutti’. Foto ANP en schilderij door Martin van Meytens

Angela Merkel heeft een portret van Catharina de Grote in haar kantoor. Als mensen vragen waarom, antwoordt Merkel altijd dat de 18e eeuwse Russische tsarina haar rolmodel is. En dat ze haar bewondert vanwege haar doorzettingsvermogen en de ingrijpende moderniseringen die ze doorvoerde in de zorg en het onderwijs in Rusland.

Toch is er iets vreemds aan die vergelijking. Want er is één vrouwelijke leider in de Europese geschiedenis op wie Merkel veel meer lijkt dan op de vurige, autoritaire Catharina, die met haar minnaar een coup pleegde tegen haar eigen echtgenoot en als grootste ambitie had om Rusland almaar groter te maken: Maria-Theresia, de Habsburgse keizerin.

Maria-Theresia, een tijdgenote van Catharina, was een behoudende, voorzichtige leider. Ze deed alles stapje voor stapje, had een pesthekel aan conflicten en werd meer gedreven door morele maatstaven dan door machtspolitiek of een hang naar grandeur. En, toeval of niet, ook Maria-Theresia stond bekend als ‘Mutti’.

Maria-Theresia, die leefde van 1717 tot 1780 – de eeuw van de machtige vrouwen – was de échte Mutti van de twee. Ze baarde zestien kinderen, van wie er tien in leven bleven. Haar man, Frans Stefan van Lotharingen, was keizer van het Heilige Roomse Rijk. Samen bestierden ze een groot deel van Europa. Dat gaf vaak gedonder tussen de echtelieden. Maria-Theresia probeerde in die conflicten altijd te schipperen tussen haar land en haar man. ‘Pappen en nathouden’, was haar devies, waarbij ze uiteindelijk vaak aan het langste eind trok. Wie Merkel de afgelopen jaren zag worstelen met haar China- of Ruslandpolitiek, de eurocrisis of de Brexit, noteert de gelijkenis: zij heeft hetzelfde gematigde temperament.

Dingen op de rails houden, dat dreef zowel keizerin als kanselier

Maria-Theresia besteeg de troon in 1740, als 23-jarige, omdat haar vader geen zoon had. De wet moest ervoor veranderd worden. Om niemand voor het hoofd te stoten en haar man geen minderwaardigheidscomplex te bezorgen, liet ze zich tot koningin kronen, niet tot keizerin. Ze werd keizerin genoemd, maar was het officieel niet – maar dat kon haar weinig schelen. Europese rivalen grepen echter meteen hun kans om stukken van het Habsburgse Rijk te bezetten. Zo annexeerde Frederik II van Pruisen meteen Silezië. Maria-Theresia had een nagenoeg lege staatskas geërfd. Haar leger was klein en ongemotiveerd.

Allianties sluiten

Het tekent de nieuwe keizerin dat ze meteen allianties sloot met naburige volkeren die haar militair en financieel konden helpen. Om de vele volkeren en taalgroepen binnen haar rijk loyaal te houden en te motiveren, investeerde ze in onderwijs, ziekenzorg en onafhankelijke rechtspraak – net als Catharina in Rusland, maar op grotere schaal. Ze werd de grondlegger van de fameuze Habsburgse bureaucratie. ‘Haar’ bibliotheken, rechtbanken en kadasters worden nog altijd gebruikt.

Uiteindelijk verjoeg Maria-Theresia de Pruisische troepen van grote delen van haar grondgebied. Maar revanche nemen en Pruisen aanvallen, dat wilde ze niet. Toen Catharina haar en Frederik voorstelde om Polen tussen hen drieën op te delen, was Maria-Theresia aanvankelijk tegen. Jaren later, toen haar zoon Jozef II minister van Buitenlandse Zaken was en Frederik de oorlog wilde verklaren, deed ze alles om hem ervan af te brengen. Ze verachtte Frederik. Maar ze had duizendmaal „liever een middelmatige vrede dan een glorieuze oorlog”.

Zoiets kun je, drie eeuwen later, ook van Merkel zeggen. Franse presidenten pleiten vaak voor een ‘Europa van twee snelheden’ – waarbij de kern sneller integreert dan de periferie. Bij Merkel kregen ze geen poot aan de grond. Zij wilde alle EU-landen bijeen houden, en desnoods langzamer gaan met Europa. Ze wilde de Hongaarse premier Orbán jaren in de conservatieve Europese familie houden, omdat ze dacht dat hij lastiger zou zijn als hij buiten de deur was gezet. Nu weigert ze een steeds agressiever Rusland te straffen met een sluiting van de Nord Stream 2-pijpleiding.

Die afkeer van ruzies en conflicten doet sterk denken aan Maria-Theresia, die dochters en nichtjes uithuwelijkte om oorlog te voorkomen en daarom wel eens ‘Europa’s schoonmoeder’ werd genoemd. Marie-Antoinette, haar jongste dochter, trouwde met Lodewijk XVI om de vrede met Frankrijk te waarborgen (en eindigde op het schavot).

Maria-Theresia was streng katholiek. Ze bestrafte zelfs overspelige onderdanen aan het hof. Maar ook Merkel heeft een afkeer van rauwe machtspolitiek en gebruikt eerder haar geweten, compassie en christelijke moraliteit als leidraad – zie ook „Wir schaffen das”, tijdens de vluchtelingencrisis.

De eerste die de kinderloze Merkel ‘Mutti’ noemde, was haar oud-minister van economie Michael Glos (CSU) – geen fan van haar. Op een gure dag kwam ze hem tegen bij de Bondsdag. Hij droeg geen jas en ze maande hem om iets warms aan te trekken tegen de kou. Ze sprak tegen hem alsof hij een kind was – betuttelend, maar vriendelijk en betrokken. ‘Mutti’ was de enige bijnaam van Merkel die ooit bleef hangen. Toen ze eens werd gevraagd wat ze ervan vond, zei ze: „Liefdevol”.

Ook Merkel is zowel een twijfelaar als een ‘Mensch’ – ze wikt en weegt voor ze beslissingen neemt, zoals over reddingspakketten voor Griekenland tijdens de eurocrisis

Maria-Theresia had dat ook. De Franse historica Elisabeth Badinter dook voor haar biografie Le Pouvoir Au Féminin brieven op van de keizerin, waarin ze openhartig aan vrienden schrijft hoe ze opziet tegen wéér een zwangerschap en hoe bang ze is om in het kraambed te sterven. Brieven aan haar man en zoon tonen ook dat ze constant twijfelde en niet bang was om dat te laten zien. Maria-Theresia, schrijft Badinter, was ook een moderne monarch omdat ze „haar publieke persoon combineerde met haar privépersoon”. Eerdere monarchen waren kil en schermden hun privéleven af. Maria-Theresia betrok haar kinderen overal bij, wandelde vaak door de stad en ontving dagelijks burgers om te horen wat er speelde in het Rijk.

Ook Merkel is zowel een twijfelaar als een ‘Mensch’ – ze wikt en weegt voor ze beslissingen neemt, zoals over reddingspakketten voor Griekenland tijdens de eurocrisis. En ook zij is niet bang om te laten zien dat ze behalve kanselier ook een gewoon mens is. Ze wordt geregeld achter een boodschappenkarretje in de supermarkt gesignaleerd.

Dingen op de rails houden, voor cohesie zorgen, conflicten mijden – dit dreef zowel de keizerin als de kanselier. Maria-Theresia schreef eens aan Marie-Antoinette: „Wij leven op deze wereld om goed te zijn voor onze medemensen. Op jouw schouders [als Frans koningin] rust enorme verantwoordelijkheid, want we zijn hier niet alleen voor onszelf, laat staan om onszelf te vermaken.” De avontuurlijke Catharina de Grote zou dit nooit geschreven hebben. Angela Merkel wel.