Als kanselier was Merkel het centrum van Europa

Crisismanager Honderd keer reisde Angela Merkel als bondskanselier af naar Brussel. De vele crises maakten haar macht daar ongekend.

2012: Merkel en de Franse president Hollande vieren dat de EU de Nobelprijs voor de Vrede heeft gewonnen.
2012: Merkel en de Franse president Hollande vieren dat de EU de Nobelprijs voor de Vrede heeft gewonnen. Foto Getty Images

Geen buitenlandse stad waar ze als bondskanselier vaker naar afreisde, en dus kun je in Brussel inmiddels haast een stadswandeling organiseren langs memorabele Merkel-plekken. Bekendst is wellicht de friettent Maison Antoine op het Jourdan-plein, waarnaar Merkel afzakte tijdens de zoveelste uitzichtloze onderhandeling met het Verenigd Koninkrijk. Of je stopt bij haar vaste hotel Amigo, waar ook de Franse president Nicolas Sarkozy overnachtte, zodat het overleg over het vangnet voor de eurozone bij het ontbijt door kon gaan. Een drankje dan, in nabijgelegen café Le Roy d’Espagne, waar ze met onder meer Sarkozy’s opvolger Emmanuel Macron na afloop van een moeizame Brexit-top een afzakkertje dronk. Dineren bij restaurant Le Marmotite, waar ze met toenmalig Belgisch premier Charles Michel de situatie in Rusland besprak.

Merkel reisde bijna honderd keer naar Brussel – en nog talloze malen voor crisis-toppen naar andere EU-steden. De zestien jaar dat ze regeerde maakte de EU een haast ononderbroken serie crises mee: rond de eurozone, Griekenland, Oekraïne, Brexit, migratie, corona. Als bondskanselier van Duitsland speelde Merkel vaak een sleutelrol – maar critici wijzen ook op haar afwachten en afwezigheid die situaties verergerden. Terugblik op een crisiskanselier.

Om de Duitse bondskanselier kun je in Europese context natuurlijk nooit echt heen. Maar tijdens de banken- en eurocrisis groeide de Europese rol en macht van Merkel wel ongekend. Ze was in die jaren het „centrum van Europa”, herinnert een topdiplomaat zich, nog altijd met lichte verbazing. „Wat anderen zeiden of deden maakte nauwelijks uit, heel de EU draaide om haar.”

Paragrafen, woorden, details

„Meester van de details”, omschrijft Herman Van Rompuy, die van 2010 tot 2015 de Europese Raad voorzat, haar. „Van alle leiders was zij standaard het beste voorbereid. De discussies waren politiek, maar ze spitsten zich ook toe op paragrafen, woorden, details. Daar maakte zij ook echt het verschil.” Betrokkenen noemen ook steevast Merkels uithoudingsvermogen. Oud-EU-voorzitter Donald Tusk beschrijft in zijn memoires hoe Merkel regelmatig een discussie weet te beslechten dankzij de vermoeidheid van tegenstanders.

„Wil je de klassieke Merkel zien, kijk dan naar mei 2010”, zegt EU-historicus Peter Ludlow. Tijdens een Europese top in Brussel werd koortsachtig overlegd over een oplossing voor Griekenland die de markten tot bedaren zou brengen. Tot op het laatste moment aarzelde Merkel over Duitse steun, woog ze haar opties zorgvuldig af. „Zo behoedzaam, dat ze de commissieambtenaren tot wanhoop dreef. Het leek verloren, ik ging al naar bed. Maar in de ochtend lag er een akkoord over het noodfonds. Merkel had het alsnog gefikst.”

Het zou zeker niet de laatste ‘oplossing’ voor de eurocrisis blijken en Merkels rol daarin is daarom blijvend omstreden. Critici verwijten haar nog altijd dat juist haar wikken, wegen en talmen de crisis nodeloos heeft gerekt. „De problemen en mogelijke oplossingen waren al in 2008 duidelijk”, zegt Guntram Wolff, hoofd van de belangrijkste Europese economische denktank Bruegel. „Dat het zo lang heeft geduurd voor er een Europese oplossing kwam, heeft de eurozone enorm geschaad, miljoenen banen gekost en levens verwoest. Terwijl: Merkel had een gigantische kans leiderschap te tonen, ze zat op het hoogtepunt van haar macht.”

2010: Merkel voorafgaand aan een van de vele Brusselse toppen over de Griekse crisis (boven). Onder: tijdens een Brussels overleg over de Griekse schuldencrisis, met de Franse president Nicolas Sarkozy.
Foto Reuters
2010: Tijdens een Brussels overleg over de Griekse schuldencrisis, met de Franse president Nicolas Sarkozy.
Foto AFP
2010: Merkel voorafgaand aan een van de vele Brusselse toppen over de Griekse crisis (boven). Onder: tijdens een Brussels overleg over de Griekse schuldencrisis, met de Franse president Nicolas Sarkozy.
Foto’s Reuters

Van Rompuy benadrukt juist de lastige binnenlandse context waarin Merkel moest opereren. „De publieke opinie was zéér tegen extra steun voor Zuid-Europese landen. Merkel moest mensen ervan overtuigen dat het in het Duitse belang was de eurozone te redden. Dat is uiteindelijk gelukt, maar zoiets kost tijd.” Illustratief kan zijn hoe hij zich Merkel het duidelijkst herinnert: het papier met een compromistekst in de hand, door de zaal lopend op zoek naar steun. „Zoiets zie je een Franse president nooit doen. Duitsland is een land van consensus, en Merkel was daarin erg bedreven.”

Merkel bewoog uiteindelijk nooit meer dan strikt noodzakelijk, zich steeds bewust van een Duitse publieke opinie die niks voelde voor machtsoverdracht of meer Europese financiële integratie. Berucht is een in de Financial Times beschreven anekdote waarin ze de Franse president Nicolas Sarkozy en de Amerikaanse president Barack Obama in tranen verweet haar met een nieuw voorstel tot een vorm van ‘zelfmoord’ te dwingen.

Hans Kundnani, analist bij de Londense denktank Chatham House, bekritiseert die houding scherp. „Ze creëerde zelf een narratief waarin ze gevangene was. Alles was de schuld van de Grieken, ze kon niet anders, de situatie was ‘alternativlos’. Ze haalde de politiek eruit, en dat ze uiteindelijk toch haar eigen rode lijnen overging, voedde zo ook de rancune in eigen land.” Kundnani erkent: een groot deel van die terughoudendheid en die ‘depolitiserende’ aanpak is eigen aan Duitsland. „Maar onder Merkel is het gesublimeerd. Ze maakte Duitsland in feite nog Duitser.”

Verlies incasseren

Het contrast met de vluchtelingencrisis in 2015 kon op het oog haast niet groter zijn, toen Merkel Europa met een haast voldongen feit confronteerde door de Duitse grenzen te openen voor vluchtelingen op doorreis vanuit Boedapest. Het zette de verhoudingen binnen de EU onder druk en schiep grote verdeeldheid. „Haar durf werd door velen gevierd. Maar het voedde ook enorm veel woede en rancune in met name Oost-Europa”, zegt Wolff. Zes jaar later zit de migratiediscussie in Europa nog altijd muurvast.

Toch is het de vraag of Merkel veel andere opties had. „Ze stonden voor de deur van Duitsland. Had zij geweigerd, dan was een grote humanitaire crisis ontstaan”, benadrukt Van Rompuy. Bovendien speelde Merkel een aantal maanden later een sleutelrol in het sluiten van de Turkije-deal die verhinderde dat er nog meer migranten naar Duitsland kwamen.

2016: In de pauze van een Brusselse top haalt Merkel met haar entourage een zak patat bij Maison Antoine.
Foto Reuters
2017: Merkel heeft een onderhoud in Brussel met de Belgische premier Charles Michel.
Foto Reuters
In de pauze van een Brusselse top in 2016 haalt Merkel met haar entourage een zak patat bij Maison Antoine. Merkel heeft een onderhoud in Brussel met de Belgische premier Charles Michel in 2017.
Foto’s Reuters

Merkels herhaalde pogingen om in Europa tot een eerlijker verdeling van vluchtelingen te komen strandden. Het levert haar felle botsingen op met toenmalige EU-voorzitter Tusk, die haar verweet een richting te forceren die gedoemd was tot harde confrontaties te leiden. Uiteindelijk gaf Merkel deze strijd op: nog altijd is een oplossing voor het vraagstuk van verdeling van vluchtelingen ver weg.

Ook dat typeert Merkel, zeggen betrokkenen: ze weet haar verlies ruimhartig te nemen. Een recent voorbeeld is haar mislukte poging een doorbraak te forceren in de Europese relatie met de Russische president Vladimir Poetin. „Persoonlijk had ik hier graag een gewaagdere stap gezet”, verklaarde Merkel na afloop van een overleg waarin ze fel onder vuur kwam te liggen van collega’s. „Maar zoals het nu is, is het ook goed, en we blijven eraan verder werken.”

Risico’s

Ook in de recentste crisis waarmee de EU geconfronteerd werd speelde Merkel een sleutelrol. Dat ze in mei vorig jaar samen met de Franse president Macron een voorstel presenteerde voor een herstelfonds gefinancierd uit Europese leningen, verbaasde vriend en vijand. De coronacrisis was een ander type crisis, zeggen analisten nu: geen land droeg schuld, snel handelen was van groot belang. Maar, zegt Van Rompuy: „Ik denk dat we daar ook zien dat Merkel lessen uit vorige crises heeft getrokken.”

Kundnani is kritischer. Hij benadrukt de geringe omvang van het fonds en de nadruk die Merkel is blijven leggen op de eenmaligheid ervan. „Europa moet dus op de rand van de catastrofe bungelen voor zoiets tot stand kan komen? Dat lijkt me geen gezonde manier van handelen.” Het sluit aan bij een breder punt dat hij maakt. „Merkel wordt steeds als voorzichtig omschreven. Maar ik zie haar juist als iemand die enorme risico’s neemt. Als je steeds pas op het laatste moment handelt, verhoog je de inzet gigantisch en zijn de kosten veel hoger.”

Merkel wordt vaak als voorzichtig omschreven, maar op het laatste moment handelen kan juist heel riskant zijn

Bij alle crises waar Merkel een sleutelrol speelde, valt critici haar afzijdigheid op in een cruciale ontwikkeling: het afbrokkelen van de rechtsstaat in Oost-Europese landen. Tot zeer recent was Fidesz, de partij van de Hongaarse premier Viktor Orbán, onderdeel van de christendemocratische familie – met duidelijke steun van Merkel.

„Dat ze niet eerder alarm sloeg over de rechtsstaatcrisis is misschien wel haar grootste falen”, zegt Wolff. Maar, benadrukt Ludlow: sleutel in Merkels politiek is altijd het verzoenen van oost en west. „Ze was overtuigd van de noodzaak oostelijke landen erbij te houden. In de juiste balans vinden tussen ‘wortel en stok’ is ze niet altijd geslaagd, maar het streven is heel verdedigbaar.”

Door grote emoties of bombastische woorden gedreven werd Merkel als Europeaan nooit. Maar, denkt Van Rompuy, als ‘grote Europeaan’ zal ze toch herinnerd worden. „Ze heeft existentiële crises meegemaakt en opgelost.” Hij herinnert zich het moment dat hij bij de aanvaarding van de Nobelprijs voor de EU sprak over zijn vader en de nazibezetting, en het wonder van de Duits-Franse verzoening. De Franse president François Hollande pakte haar hand en samen stonden ze op. „Het was heel zichtbaar hoezeer dat moment haar emotioneerde.”