NCTV opereerde volgens eigen juristen in strijd met de wet, wist ook minister

Terrorismebestrijding Juristen van de NCTV oordeelden dat de eigen dienst „onrechtmatig” handelde bij het verzamelen van privacygevoelige gegevens over burgers. Toch ontkende minister Grapperhaus dat deze zomer in de Tweede Kamer.

Illustratie Martien ter Veen

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) handelde volgens zijn eigen juridische afdeling „onrechtmatig” bij het jarenlang verzamelen, opslaan en analyseren van privacygevoelige informatie over burgers. Dat blijkt uit interne documenten die zijn vrijgegeven op grond van de Wet openbaarheid van bestuur. Demissionair justitieminister Ferd Grapperhaus (CDA) ontkende deze zomer in de Tweede Kamer dat de werkwijze in strijd was met de wet, terwijl hij toen al wist dat zijn juristen daar anders over dachten.

Het debat volgde op een publicatie van NRC in april waarin onthuld werd hoe de coördinator op grote schaal informatie over burgers had verzameld en verspreid. Ook bleken analisten met nepaccounts op sociale media honderden politieke campagneleiders, religieuze voormannen en linkse en rechtse activisten te volgen. Net voor publicatie werden de nepaccounts op Facebook, Instagram en Twitter opgeheven.

Lees het onderzoeksverhaal uit april: Onmin en uitglijders bij de club die het land moet beschermen

De coördinator bleek ook in vertrouwelijke analyses te beschrijven met wie personen waren getrouwd, hoeveel kinderen ze hadden, met wie ze omgingen, soms vergezeld van foto’s. NCTV deelde zulke analyses regelmatig met andere overheidsdiensten zoals gemeenten, politie, de AIVD en buitenlandse veiligheidsdiensten.

Grondslag ‘steviger’

In het Kamerdebat in juni werd Grapperhaus herhaaldelijk gevraagd of de NCTV met zijn praktijken de wet had overtreden. „Nee”, stelde Grapperhaus, „naar mijn stellige oordeel is dat niet het geval.” De „juridische grondslag” voor de werkwijze was volgens hem „voldoende”. De grondslag zou alleen wat „steviger” kunnen.

Op dat moment wist Grapperhaus al dat de werkwijze van de NCTV door zijn eigen juristen in februari dit jaar is bestempeld als onrechtmatig, blijkt uit de vrijgegeven documenten. Drie jaar eerder, in 2018, werd intern ook al eens vastgesteld dat niet alle activiteiten van de NCTV een „toereikende wettelijke grondslag” hebben.

In ‘collectieve brainstorms’ bespraken medewerkers hoe de NCTV verder moet met het verwerken van persoonsgegevens voor analyses. Verschillende opties werden besproken. Eén optie was doorgaan met taken die de NCTV belangrijk vindt maar niet mag doen, en daarbij de „risico’s accepteren”, zoals reputatieschade of een „onderzoek” of „boete” van de Autoriteit Persoonsgegevens.

Tien documenten

Na de onthullingen vroeg NRC direct via de Wet openbaarheid bestuur honderden NCTV-documenten op. Vijf maanden later, ver buiten de wettelijke beslistermijn, zijn woensdag slechts tien documenten vrijgegeven. Volgens de NCTV zal het „nog maanden” duren voor, mogelijk, overige documenten worden vrijgeven. Het betreft bijvoorbeeld e-mailverkeer en documenten van vóór 2020. Die zouden volgens bronnen onder meer aantonen hoe de top sinds 2013 juridische adviezen naast zich neerlegt.

Ook de nu vrijgegeven documenten wijzen daarop. In een nota wordt opgemerkt dat „door de jaren heen” intern vaak aandacht is gevraagd voor het „al dan niet hebben van grondslagen voor bepaalde activiteiten”. Juristen en beleidsmedewerkers trokken de afgelopen jaren meermaals aan de bel. Aan hun signalen is „onvoldoende opvolging” gegeven. Welbewust, volgens de nota: de NCTV wilde „tijdelijk in gaten kunnen springen”. Een afgebakende, wettelijke taak zou dat bemoeilijken.

Tweede Kamerleden willen opheldering van de minister. Hanneke van der Werf (D66): „Meermaals heeft minister Grapperhaus ontkend dat de NCTV onrechtmatig handelde. Nu blijkt niet alleen dat dit niet klopt, het was zelfs bij het ministerie bekend dat de minister hier niet de waarheid sprak. De minister heeft hier iets uit te leggen.”

Michiel van Nispen (SP): „De minister zal uitleg moeten geven hoe het kan dat hij in een Kamerdebat ontkent dat de NCTV de wet heeft overtreden, terwijl er dus op dat moment al bewijs lag van het tegendeel. Vanuit zijn eigen ministerie nota bene. Hoe kan dit?!”

Barbara Kathmann (PvdA) noemt het handelen van Grapperhaus „verbazingwekkend”. „Zijn woorden richting de Kamer waren klip en klaar: er zou wel degelijk juridische grond voor het handelen van de NCTV zijn geweest. Debat hierover kan niet uitblijven.”