In Rusland mag je niet meer zoeken op de woordcombinatie ‘slim’ en ‘stemmen’

Verkiezingen in Rusland Rusland maakt zich op voor gemanipuleerde verkiezingen. Er was fraude en repressie vooraf en onafhankelijk toezicht ontbreekt.

Arsjak Makitsjan , oppositieaanhanger.
Arsjak Makitsjan , oppositieaanhanger. Foto Alice Milchin

Om de dag staat de 27-jarige Arsjak Makitsjan verkiezingsflyers uit te delen in een wijk in het noorden van Moskou. Niet voor zijn eigen campagne, hoewel Ruslands bekendste klimaatactivist dolgraag had meegedaan aan de Doemaverkiezingen die dit weekend in heel Rusland worden gehouden. Toen hij zich deze zomer kandideerde bij oppositiepartij Jabloko kwamen er echter verontrustende signalen. „De partij begon bedreigingen te ontvangen dat ze mij niet moesten steunen”, vertelt Makitsjan terwijl hij in het schemerduister zijn laatste flyers inpakt. Over de aard van de bedreigingen mag hij niet praten.

Lees ook dit artikel: ‘Poetin kan nagenoeg zijn hele leven president van Rusland blijven’

Uit veiligheidsoverwegingen besloot Jabloko de jonge activist, die internationaal bekendstaat als de ‘Russische Greta Thunberg’, op het laatste moment niet te steunen. En dus werkt hij nu voor een andere Jabloko-kandidaat die oog heeft voor milieuproblematiek. Ondanks deze tegenslag is Makitsjan vastbesloten verder te gaan op het politieke pad. „Bijna al mijn vrienden hebben Rusland verlaten. Ik wil blijven om hier iets te veranderen.”

Laat politieke verandering nu precies zijn waar de huidige Russische regering níét op zit te wachten. En dus zetten de autoriteiten dit jaar alles op alles om Verenigd Rusland, de partij waarmee president Vladimir Poetin de afgelopen twintig jaar de wetgevende én uitvoerende macht onder zijn controle bracht, aan zetelwinst te helpen.

Dat is geen eenvoudige klus. Verenigd Rusland staat er met 25 tot 30 procent in de peilingen ongekend slecht voor. Liever dan hun president, geven Russen Poetins politieke bondgenoten de schuld van de problemen in het land: de beroerde economie, de hoge voedselprijzen, de tergende corruptie en de vele crises, van bosbranden tot de coronapandemie. Dat is ook de reden dat Poetin sinds 2012 officieel partijloos is. „Het is duidelijk dat Poetins ratings dalen. Er is grote angst voor een scheuring, met interne schandalen, onderonsjes, paleiscoups”, zei politicoloog Aleksandr Kynev onlangs in Financial Times.

Stemmen op sterkste uitdager

Het afschuiven van de verantwoordelijkheid op zijn politieke bondgenoten geeft Poetin weliswaar een aura van onaantastbaarheid, diezelfde houding stelt de regering voor een dilemma. Zonder parlementaire meerderheid kunnen de repressieve wetten en wetswijzigingen, waar Poetins machtsbolwerk op leunt, niet worden doorgevoerd. Zoals de omstreden grondwetswijziging van vorig jaar waarmee Poetin in 2024 opnieuw gekozen kan worden – en tot 2036 aan kan blijven als president.

En dus trekken de autoriteiten alles uit de kast om Verenigd Rusland van winst te verzekeren. De eerste helft van dit jaar werd besteed aan het vervolgen van oppositieleider Aleksej Navalny en diens anticorruptiebeweging FBK. Hoewel de in een strafkamp opgesloten Navalny zelf nauwelijks kans zou maken bij de verkiezingen, is hij de uitvinder van het ‘slimme stemmen’. Bij deze stemtactiek worden Russen aangemoedigd te stemmen op de sterkste uitdagers van Verenigd Rusland. De tactiek leidde bij regionale verkiezingen in 2020 tot verlies voor Verenigd Rusland.

Om een herhaling te voorkomen, stonden de afgelopen weken in het teken van het elimineren van sterke kandidaten van andere partijen. Ze werden opgepakt of onder valse voorwendselen uit de campagne gezet. Door hen verzamelde handtekeningen werden ongeldig verklaard. Hoewel Poetin zelf geen campagne voert, kwam hij vlak voor de verkiezingen met een pensioenverhoging.

Verkiezingsposters in Sint-Petersburg.

Foto Dmitri Lovetsky/AP

Vrijdag haalden Apple en Google Navalny’s slim-stemmen-app onder druk van de Russische internetwaakhond Roskomnadzor uit de lokale appstore. Eerder verbood een rechter Google en het Russische Yandex om de woordcombinatie ‘slim stemmen’ aan te bieden. Een vergelijkbaar logo als dat voor het slimme stemmen was eerder deze zomer ‘toevallig’ geclaimd door een handelaar in schapenwol uit Dagestan. De man zei tegen de Russischtalige BBC geen instructies van bovenaf te hebben ontvangen. Yandex noemde het verbod „onuitvoerbaar” en ging in beroep.

Ook Arsjak Makitsjan zag de repressie de afgelopen jaren toenemen. Hij studeerde aan het conservatorium, maar verruilde de viool voor klimaatactivisme. Hij werd bekend toen hij in navolging van Greta Thunberg vrijdagse schoolstakingen ging organiseren voor het klimaat. In december 2019 was Makitsjan samen met Thunberg spreker op de VN-Klimaatconferentie in Madrid. Bij terugkeer in Moskou werd hij voor zes dagen vastgezet. Het weerhield hem er niet van de overstap naar de politiek te maken om klimaatproblematiek in Rusland op de agenda te krijgen. „Het is heel beangstigend. Maar nu ik de stap naar de politiek heb gemaakt, is er geen weg meer terug.”

Dubbelgangers van tegenkandidaten worden ingezet om de kiezers in verwarring te brengen

Spoilers in overvloed

Op het eerste gezicht lijken de Russen dit weekend wel iets te kiezen te hebben. Op het stembiljet staan veertien partijen. Maar naast de Kremlinloyale partijen – de zogenoemde ‘systeemoppositie’ – maken kleinere, onbekende partijen nauwelijks kans. Ze hebben amper toegang tot gevestigde media en staan soms op maar enkele lijsten. Bovendien kent het Russische kiesstelsel een gemengd systeem: de helft van de 450 Doemazetels wordt bepaald door proportionele stemming, voor de andere helft geldt dat de lokale kandidaat die de meeste stemmen haalt, alle zetels van het district krijgt (winner takes all-principe) – en dat is vrijwel altijd Verenigd Rusland. De zogenoemde ‘electorale sultanaten’ – loyale regio’s als Tsjetsjenië, Dagestan, Basjkirië en Tatarstan – leveren doorgaans een 85 à 95 procent winst voor de regeringspartij.

Heeft een kandidaat het tot het stembiljet weten te schoppen, dan volgen nieuwe hordes. Bewijzen dat jij de echte kandidaat bent bijvoorbeeld. Want nepkandidaten – in Rusland ‘spoilers’ genoemd – zijn er in overvloed. Zo moest de bekende Petersburgse Jabloko-politicus Boris Visjnjovski even in zijn ogen wrijven toen hij eerder deze maand een verkiezingsplakkaat onder ogen kreeg. Hij zag drie bijna identieke kandidaten: alle drie kalend, grijs baardje en met dezelfde naam – zíjn naam. De ene dubbelganger bleek ingestoken door Verenigd Rusland, de andere door een Kremlinloyale partij. „Dit wordt gedaan om kiezers te verwarren, zodat ze op de verkeerde stemmen”, zei Visjnjovski in een reactie.

Lees ook dit artikel: ‘Slim stemmen’ is een probleem voor Poetin

In juli, toen Russen op de datsja van hun vakantie genoten, besloot de Centrale Kiescommissie de videocamera’s uit de stembureaus te verwijderen. Volgens de voorzitter van de kiescommissie, Ella Pamfilova, zouden „buitenlandse kwaadwillenden” de beelden kunnen manipuleren. „Als een land tot vijand wordt gemaakt, dan moeten de verkiezingen koste wat kost in diskrediet worden gebracht”, aldus Pamfilova tegen propagandazender NTV.

Begin augustus liet de OVSE/ODIHR-waarnemersmissie weten geen waarnemers te zullen sturen. Hoewel binnen Rusland geen reisrestricties gelden, werden op grond van de pandemie maar zestig waarnemers toegelaten. „We mochten maar een fractie van onze waarnemers sturen, daarmee kunnen wij ons werk niet effectief doen”, aldus Margareta Cederfelt van de OVSE.

De pandemie biedt nog meer voordelen voor fraudeurs. Zo zijn de verkiezingen over drie dagen uitgesmeerd en maakt ook het elektronisch stemmen, waartoe burgers worden aangespoord, de controle van het stemproces lastiger. Ook kunnen zo makkelijk grote groepen tegelijk stemmen. Zoals in de Oekraïense Donbas, waar zeker 100.000 inwoners inmiddels in bezit zijn van een Russisch paspoort en elektronisch hun stem mogen uitbrengen in de Russische buurregio Rostov. „Dit zijn de meest oneerlijke verkiezingen sinds Sovjet-Rusland”, oordeelde een journalist van nieuwssite Meduza.

Toch maar stemmen

Kunnen Russen nog iets doen om het tij te keren, zoals jongeren als Makitsjan zo vurig wensen? Niet veel, behalve tóch gaan stemmen op een tegenkandidaat. Een boycot van de verkiezingen, waar veel Poetin-tegenstanders zich voor uitspreken, is volgens deskundigen geen handige strategie. „Als je het systeem in de war wilt brengen, en daarmee de grote bazen, stem dan op het minst weerzinwekkende alternatief”, zei electoraal expert Dmitri Oresjkin, te gast bij radiozender Echo Moskvy. „Of maak je stem ongeldig, want het is veel lastiger om ongeldige stemmen te verstoppen. Als je op de bank blijft zitten, maak je het fraudeurs nog gemakkelijker.”

Dat is precies waartoe ook Aleksej Navalny en zijn medestanders de Russische burgers oproepen voor de verkiezingen. „Hoe meer mensen ik kan overtuigen [te gaan stemmen], hoe groter de kans dat we toch een paar van die weerzinwekkende Poetin-bandieten uit de Doema knikkeren”, meldde Navalny deze week via Instagram. Zijn team is vanuit het buitenland al maanden bezig om het slimme stemmen voor te bereiden. „We willen dat zoveel mogelijk niet door het Kremlin goedgekeurde politici in het parlement terechtkomen, ook in de regionale parlementen. Het zorgt voor turbulentie in het systeem en dat is belangrijk”, zei de naar het buitenland gevluchte activist Roeslan Sjaveddinov woensdag tegen The New York Times.

Ondertussen zetten kiescommissies alle zeilen bij om een grote opkomst voor Verenigd Rusland te bewerkstelligen. Eerder deze maand lekte via de krant Novaja Gazeta een opname uit waarin leden van een kiesbureau door de voorzitter werden geïnstrueerd een score van 45 procent te halen. „Boven alles is belangrijk het hoofd koel te houden”, drukt de voorzitter de leden op het hart. „Als je alles goed doet, dan werkt geen enkele vorm van stemmen, of het nu slim is of dom.”