Opinie

De ‘chef onderdrukking’ van het Kremlin was ooit liberaal

Wie de parlementsverkiezingen in Rusland wint, is geen vraag. Of het Kremlin de teugels daarna weer wat laat vieren wel, ziet .

Hubert Smeets

Over de samenstelling van de nieuwe Doema zullen de meeste Russen geen slapeloze nachten hebben. Alles wijst erop dat Verenigd Rusland de verkiezingen van 17-19 september zal winnen. De vraag is alleen of de presidentiële regeringspartij, die volgens het loyale peilbureau VTsIOM het vertrouwen geniet van krap 30 procent van de kiezers, toch twee derde van de zetels zal weten te halen. De meer geëngageerde Rus wil wel iets anders weten. Wordt het Kremlin na zondag wat minder hardvochtig jegens de oppositie omdat de buit binnen is?

De repressie begon na de herverkiezing van president Poetin in 2012, en bereikte afgelopen jaar een climax. Met een cascade van draconische wetten, processen en zelfs moordaanslagen zijn de laatste restjes onafhankelijke civil society opgeruimd.

Verantwoordelijk voor deze crackdown is Sergej Kirijenko, Poetins rechterhand in de presidentiële administratie. En Kirijenko zou de teugels ook kunnen laten vieren. Twee decennia geleden hing hij namelijk rond in de liberale kringen rond politicus Boris Nemtsov, die in 2015 op de stoep van het Kremlin werd vermoord.

Kirijenko (1962), die, getuige het feit dat hij op zijn 22ste al lid mocht worden van de communistische partij, van huis uit over goede connecties beschikt, werd bekend onder de bijnaam ‘Kindersurprise’ (een populair snoepje). Die kreeg hij toen hij in 1998 de jongste premier ooit werd. Omdat Rusland die zomer failliet ging – het kon zijn staatsschulden niet afbetalen – moest hij na vijf maanden al aftreden. Maar in die korte tijd had Kirijenko, bijna onopgemerkt, toch ook iets bereikt dat wel een langere adem zou hebben. Op zijn voorspraak werd Poetin in juli dat jaar benoemd tot chef van de staatsveiligheidsdienst FSB. De rest is nog steeds geen geschiedenis.

Twee maanden nadat Poetin in 2000 president was geworden met de belofte dat hij de ‘verticale macht’ zou herstellen, keerde Kirijenko alweer terug in de top. Eerst stuurde Poetin hem naar het Wolga-district om als ‘presidentieel gevolmachtigde’ de losgeslagen bende van lokale bestuurders tot de orde te roepen. In 2005 werd hij benoemd tot hoofd van het kernenergieagentschap Rosatom. In 2016 ontbood Poetin hem naar het Kremlin om als adjunct-stafchef het binnenlandse beleid te managen: onwelgevallige gouverneurs en volksvertegenwoordigers uitrangeren of arresteren, lastige oppositieklanten wegwerken, impopulair sociaal beleid bij de baas wegspinnen en verkiezingen juist naar de president toetrekken. Dat deed Kirijenko de afgelopen vijf jaar zo voortvarend en onscrupuleus dat hij in Nederland persona non grata werd, omdat de EU hem medeverantwoordelijk houdt voor de gifaanslag op Aleksej Navalny.

De Doemaverkiezingen worden z’n meesterproef. Alle vuiltjes heeft Kirijenko opgeruimd. Hij moet alleen nog een mooie opkomst en glorieuze uitslag leveren.

Tot nu toe is Poetin tevreden. Nooit heeft een adjunct-chef langer voor deze president gediend dan Kirijenko. Maar of de ‘chef onderdrukking’ na zondag wat gas mag terugnemen om de burgermaatschappij weer wat lucht te geven en de braindrain naar het Westen te dempen, is de vraag. Wie wijkt, toont zwakte, is een oude wijsheid in het Kremlin.

Kirijenko mag een liberaal verleden hebben, na twintig jaar is hij de personificatie geworden van het opportunisme waarop het regime voor autoritair insiders-kapitalisme is gebouwd. Zijn carrière bewijst dat liberalen in Rusland niet altijd democraten zijn.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.