Recensie

Recensie Beeldende kunst

Feministen, krakers en Black Lives Matter: vrijdenkers in het Amsterdam Museum

Amsterdam Museum Hoe vrijdenkers eeuwen streden tegen onvrije machten van kerk en staat, en hoe feministen, krakers en Black Lives Matter die strijd overnamen, is bijna ongecensureerd te zien in het Amsterdam Museum.

Het werk 'Paper monument for the paperless' van Domenique Himmelsbach de Vries op de tentoonstelling Vrijdenkers: van Spinoza tot nu in het Amsterdam Museum Foto Monique Vermeulen/Amsterdam Museum
Het werk 'Paper monument for the paperless' van Domenique Himmelsbach de Vries op de tentoonstelling Vrijdenkers: van Spinoza tot nu in het Amsterdam Museum

Foto Monique Vermeulen/Amsterdam Museum

Verstoten worden om afwijkende ideeën is niks nieuws. Recent nog is de 23-jarige schrijfster Lale Gül door haar familie verstoten, nadat ze een roman publiceerde waarin ze afstand nam van haar islamitische achtergrond. Ze is ook meermalen met de dood bedreigd. Gül is een van de Amsterdammers die zijn geïnterviewd voor een filmpje bij de entree van de tentoonstelling Vrijdenkers: van Spinoza tot nu in het Amsterdam Museum.

Monddood of dood gemaakt worden vanwege je tegendraadse ideeën: het overkomt vrijdenkers al eeuwen, in hun taaie strijd tegen machtige krachten van religie, de staat of grote bedrijven.

Banvloek

De beroemde verstotene Baruch Spinoza is het beginpunt van de vrijdenkerstentoonstelling. Hij werd op 23-jarige leeftijd uit de Joods-Portugese gemeenschap van Amsterdam verbannen, wegens ketterse denkbeelden. Het boek met de originele banvloek uit 1656 – ‘Vervloekt zij hij bij nacht, vervloekt zij hij bij dag’ – is er te zien. De vervloeking hielp niet. Spinoza ontwikkelde een filosofie waarin niet God, maar de menselijke rede op de eerste plaats komt, en waarin vrijheid van meningsuiting en tolerantie belangrijk zijn. Je werd gevangen gezet als je zulke ketterse ideeën publiceerde in zeventiende-eeuws Nederland. Spinoza’s boeken verschenen pas na zijn dood, en die vormden mede de basis voor het modern humanisme. Het Humanistisch Verbond, na de oorlog opgericht om ongelovigen een geestelijk onderdak te bieden, bestaat dit jaar 75 jaar en organiseert daarom mede deze vrijdenkerstentoonstelling.

Lees ook Hedy d’Ancona: ‘Ik ben feminist tot in mijn kist’

De expositie volgt twee lijnen. De eerste is een historische tijdlijn, met originele manuscripten en boeken van individuele vrijdenkers vanaf 1500 tot 1900. De humanistische canon zeg maar, met Erasmus, maar ook met iemand die de zeden maar benepen vond, als Markies de Sade (met prenten van copulerende stellen).

Verkrachting in cacao

Vanaf 1900 ontstaan meer vrijdenkersstromingen, gelovig en atheïstisch, met socialisten en Multatuli, en die vormen weer de basis voor recentere stromingen van emancipatiebewegingen, zoals provo, feministen, krakers, homobeweging en Black Lives Matter. Die komen allemaal aan bod.

Het is niet alleen maar een ‘witte mannen’-zaak, vrijdenkerij: we komen ook vrouwelijke vrijdenkers tegen, zoals de eerste Nederlandse vrouwelijke arts Aletta Jacobs, vrouwenkiesrechtstrijdster Wilhelmina Drucker en de Indische feministe Raden Adjeng Kartini. Ook de twee mannen die in Nederland recentelijk om hun ideeën werden vermoord, Theo van Gogh en Pim Fortuyn, zijn te zien.

Kunst is de tweede lijn. Om actuele maatschappelijke discussies zichtbaar te maken heeft het museum zo’n twintig hedendaagse, soms activistische kunstenaars (‘nieuwe vrijdenkers’) gevraagd om te ‘reflecteren’ op thema’s als koloniaal verleden, racisme, vluchtelingen, religie, sekse-gelijkheid. Er is werk van onder anderen Melanie Bonajo, Tinkebell, AirRich, Patricia Kaersenhout, en een indringend beeldje van cacao van de Congolese Irene Kanga, van een koloniaal die een Afrikaanse vrouw verkracht.

Cartoon ‘geblurred’

Een opmerkelijk aspect van de expositie is de verklaring van de tentoonstellingsmakers in de entreezaal. Ze schrijven daar op de muur dat ze de bezoeker willen beschermen voor ‘kwetsende uitingen’. Het museum moet ‘een veilige plek zijn voor elke bezoeker’ zijn. Met andere woorden: een ‘safe space’, zoals die op Amerikaanse onderwijsinstellingen voorkomen. Debat en kritiek zijn in zo’n safe space uitgebannen, om te voorkomen dat kwetsbare minderheden mogelijk gekwetst worden. Kritische sprekers worden buitengesloten, ‘gecancelled’, in een trend die steeds populairder wordt bij ‘onliberaal links’, zoals het blad The Economist onlangs schreef.

Op één plek op de expositie is die beschermende houding goed zichtbaar: in een filmpje (van de humanistische omroep Human) over de anti-islam cartoonist Gregorius Nekschot. Diens cartoons, met name die van de profeet die de erectiepil Viagra slikte, zijn ‘geblurred’, onzichtbaar vaag gemaakt. De uitleg is wel te horen, maar de beelden vond de museumcensor te kwetsend.

Heel Amsterdams is het, dat burgemeester Halsema bij het openingsdebat van deze expositie juist zei dat ze van de hoofdstad een ‘safe haven’ (een veilige haven) voor vrijdenkers wilde maken – maar nadrukkelijk geen ‘safe space’, want dat past volgens haar niet bij vrijdenkerij. Vrijheid, zegt feministe Hedy d’Ancona in het entreefilmpje, moet voortdurend bevochten worden.