Klimaatwinst van coronacrisis alweer verdwenen, kabinet zal extra maatregelen moeten nemen

Klimaatmaatregelen De uitstoot van broeikasgas is weer op het niveau van vóór de coronacrisis, becijferde het CBS. Daardoor voldoet Nederland niet aan zijn eigen en de Europese klimaatdoelen. Een versneld afscheid van fossiele brandstoffen voor een ‘groen herstel’ is uitgebleven.

De kolencentrale van RWE in Eemshaven. Wanneer de wet die de productie van twee Nederlandse kolencentrales tijdelijk aan banden legt, in werking treedt, is niet bekend.
De kolencentrale van RWE in Eemshaven. Wanneer de wet die de productie van twee Nederlandse kolencentrales tijdelijk aan banden legt, in werking treedt, is niet bekend. Foto Kees van de Veen

De klimaatwinst die de coronacrisis met zich meebracht, is in Nederland alweer grotendeels ongedaan gemaakt. De uitstoot van broeikasgassen lag in het afgelopen voorjaar bijna op het niveau van vóór de crisis. Dat meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) woensdag. De uitstoot van broeikasgas was in de maanden april tot en met juni 11 procent hoger dan in dezelfde periode in 2020. Destijds golden in heel Europa strenge lockdownmaatregelen.

De toegenomen uitstoot maakt het voor Nederland steeds lastiger om zijn eigen klimaatdoel voor 2030 te halen. Aan het eind van dit decennium moet de CO2-uitstoot bijna gehalveerd zijn ten opzichte van ijkjaar 1990. Nieuwe Europese wetgeving is nog strenger.

Bovendien lijkt de Nederlandse staat met deze uitstootcijfers niet te voldoen aan het vonnis van de Hoge Raad in de Urgenda-zaak, dat al voor 2020 een sterke verlaging van de CO2-uitstoot voorschreef.

Directeur Marjan Minnesma van Urgenda is niet verrast door de woensdag gepubliceerde emissiecijfers. „Het joojoot omhoog en omlaag en dat zegt vooral dat er geen structurele maatregelen zijn genomen, na de winst van ons in 2015. Vorig jaar hadden we een ongekende dip in de uitstoot. Heel fijn, maar dat was bijna allemaal niet structureel. Door de hoge gasprijs draaien de kolencentrales nu weer volop. Zo jojoën we verder, maar dat wil je natuurlijk niet.”

Deze zomer heeft Minnesma aangegeven opnieuw naar de rechter te stappen om een dwangsom te eisen omdat de staat volgens Urgenda in gebreke blijft. „Maar uit de krant heb ik begrepen dat met Prinsjesdag mogelijk 6 tot 7 miljard euro extra wordt uitgetrokken voor het Urgenda-vonnis. Ik ben heel benieuwd wat dat is. Daar laat ik het nog even van afhangen.”

De coronacrisis bracht wereldwijd een ongekende daling van de uitstoot van broeikasgassen teweeg. In Nederland was in 2020 de uitstoot 9 procent lager dan in het jaar daarvoor, meldde het RIVM eerder deze maand. Dat is de sterkste jaarlijkse daling ooit.

Zachte winter

Die landelijke afname werd deels veroorzaakt door de coronacrisis. Daardoor reden minder auto’s en kromp de productie van de zware industrie. Daarbij waren in de winter de marktomstandigheden voor kolencentrales – die veel CO2 uitstoten – ongunstig. De centrales konden door de destijds zeer lage aardgasprijs en de opkomst van wind- en zonneparken de concurrentie niet aan. Daarnaast was de winter van 2020 zeer zacht, zodat Nederlanders weinig stookten.

Vorig jaar spraken klimaatwetenschappers en economen nog de hoop uit dat de coronacrisis zou leiden tot een versneld afscheid van fossiele brandstoffen, vooral als de coronasteun van overheden zou worden ingevuld als ‘groen herstel’. Die duurzame steunmaatregelen bleven echter grotendeels uit. Eerder dit jaar waarschuwden waarnemers zoals het Internationaal Energie Agentschap dat de mondiale CO2-uitstoot daardoor direct weer zou opveren, zodat de opwarming van de aarde ongebreideld doorzet.

De woensdag gepubliceerde cijfers van het CBS laten zien dat dit scenario zich in Nederland aan het voltrekken is. De zware industrie herstelt van de coronacrisis, maar produceert grotendeels nog even vervuilend als voorheen. Daarbij zat de temperatuur tegen: het voorjaar van 2021 was fris. Daardoor verstookten huishoudens en bedrijven meer aardgas voor verwarming, en in kassen stonden door het sombere weer de lampen vaker aan.

Lees ook: Energieagentschap: CO2-uitstoot bereikt in 2023 recordniveau

Urgenda-vonnis

Volgens de eerder deze maand gepubliceerde (voorlopige) RIVM-cijfers voldeed de Nederlandse staat in 2020 waarschijnlijk nipt aan het vonnis in de Urgenda-zaak. De hoogste rechter beschouwt een afname van 25 procent ten opzichte van 1990 als het minimum om de gevaren van klimaatverandering te beperken. Uitgedrukt in tonnen CO2 mocht Nederland in 2020 maximaal 166 miljoen ton uitstoten. De teller bleef steken op 164,5 miljoen ton. De coronacrisis betekende daarmee een ongekende meevaller voor het kabinet, dat in de afgelopen jaren weinig ingrijpende maatregelen heeft genomen om aan het Urgenda-vonnis te voldoen.

De nieuwe CBS-cijfers maken echter aannemelijk dat de landelijke uitstoot dit jaar wel uitkomt boven het niveau waarbij de risico’s van klimaatverandering nog aanvaardbaar zijn. In het tweede kwartaal van 2021 lag de uitstoot van broeikasgassen 3,9 miljoen ton hoger dan in dezelfde periode vorig jaar. Begin 2021 was de uitstoot ook al hoger dan een jaar eerder. Die cijfers laten zien dat in de huidige economische omstandigheden het Urgenda-doel onhaalbaar is.

Het Urgenda-vonnis blijft ook na 2020 van kracht. Demissionair staatssecretaris Dilan Yesilgöz (Economische Zaken en Klimaat, VVD) schreef de Tweede Kamer in juni dat een CO2-reductie van minimaal 25 procent ook in 2021 en daarna „moet”. Het Planbureau voor de Leefomgeving waarschuwde een jaar geleden al dat het voor een nieuw kabinet lastig zal zijn om de komende jaren aan die eis te voldoen.

Maatregelen tegen kolencentrales

Yesilgöz’ voorganger, de afgetreden minister Eric Wiebes (VVD), bereidde daartoe maatregelen voor tegen kolencentrales. Het gaat om een wet die de productie van twee Nederlandse kolencentrales tijdelijk aan banden legt (de RWE-centrale in de Eemshaven en de Uniper-centrale op de Maasvlakte), en om betaalde sluiting van een derde kolencentrale (de Riverstone-centrale op de Maasvlakte). De wet is in juli aangenomen door de Eerste Kamer en het is nog niet bekend wanneer die in werking treedt. Over sluiting van de derde centrale wordt al bijna een jaar onderhandeld met de eigenaar.

Yesilgöz suggereerde in haar brief al dat de CO2-uitstoot „op de korte termijn” te hoog zal blijken. Aanvullende klimaatmaatregelen die het ministerie overweegt, zijn echter primair gericht op 2030, schreef de staatssecretaris.