Kabinet schuttert in beladen Afghanistan-debat

Kamerdebat In het debat over de chaotische evacuatie uit Afghanistan koos de Kamer voor de aanval op met name demissionair minister Kaag. Teruggekeerd Kamerlid Pieter Omtzigt speelde een belangrijke rol.

Debat over Afghanistan in de Tweede Kamer.
Debat over Afghanistan in de Tweede Kamer. Foto David van Dam

Tegen 10.00 uur woensdagochtend stapt Pieter Omtzigt, omringd door een haag van fotografen en camera’s, het nieuwe onderkomen van de Tweede Kamer binnen. De veelbesproken politicus keert terug na ruim een half jaar afwezigheid wegens een burn-out. Anderhalf uur later neemt hij het woord in de plenaire zaal en iedereen weet: Omtzigt is terug. Het nu zelfstandig Kamerlid – in juni keerde hij het CDA de rug toe – steunt een verzoek van de PvdA tot onmiddellijke schorsing van het debat dat net begonnen is en vraagt om „aanvullende informatie” aan het demissionaire kabinet. De Tweede Kamer is, zoals wel vaker in Omtzigts ogen, niet volledig geïnformeerd.

Lees ook: Zo verliep de chaotische evacuatie uit Kabul

Voor zijn rentree heeft Omtzigt een politiek gevoelig debat uitgezocht: dat over de chaotische evacuatie uit Afghanistan vorige maand na de snelle opmars van de Taliban. Een explosief dossier, met twee hoofdrolspelers van de slepende kabinetsformatie: premier Mark Rutte (VVD) en minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Zaken, D66). Ook Ank Bijleveld (Defensie, CDA) en staatssecretaris Ankie Broekers-Knol (Migratie en asiel, VVD) moeten zich woensdag verantwoorden.

Smeekbedes ambassade

Inhoudelijk draait het debat over twee assen. De Kamer eist opheldering over een stuk in de Volkskrant, die woensdagochtend meldde dat de Nederlandse ambassade in Kabul maandenlang had gesmeekt om plannen voor het evacueren van lokaal Afghaans personeel. Dat was door Buitenlandse Zaken genegeerd. Pas op 14 augustus, één dag voor de val van hoofdstad Kabul, besliste het kabinet dat Afghaanse personeelsleden niet alleen het zogeheten ‘kerngezin’ maar ook verdere familieleden mochten meenemen.

De tweede hoofdvraag in het debat is hoeveel Afghanen er nu nog naar Nederland moeten komen. Nog na de val van Kabul werd dat aantal uitgebreid door een motie van D66-Kamerlid Salima Belhaj. Die bepaalt dat niet alleen tolken, maar ook andere Afghanen die voor Nederland hebben gewerkt en ook journalisten en mensenrechtenactivisten automatisch asiel moeten krijgen.

SP-woordvoerder Jasper van Dijk maakt zich boos over de aankondiging van het kabinet dat een speciaal e-mailadres waarmee Afghanen zich kunnen aanmelden komende vrijdag wordt gesloten. VVD-woordvoerder Jeroen van Wijngaarden pleit voor een „individuele afweging” – dus geen automatisch asiel. Salima Belhaj zelf stelt zich opvallend genoeg terughoudend op. Ze vindt dat haar motie „nog in uitvoering is”.

Politiek gezien was het spannend of de Kamer genoegen zou nemen met de verdediging van de vier bewindspersonen. En of de coalitiepartijen van het demissionaire kabinet elkaar te hulp zouden schieten. Tegen de achtergrond van de zeer moeizame kabinetsformatie is het niet meer vanzelfsprekend dat regeringsfracties elkaar zonder meer steunen. Met name tussen Rutte en Kaag zijn de verhoudingen bekoeld.

Lees ook: Afghaans ambassadepersoneel begrijpt niet waarom Nederland zo lang wachtte met evacuatie

Kaag toont zich in haar eerste termijn niet erg bereid het boetekleed aan te trekken. Volgens haar was de chaotische evacuatie het gevolg van in totaal „vijf verkeerde aannames”, zoals over de bliksemsnelle opmars van de Taliban en het ineenstorten van het Afghaanse leger en bestuur. Nog op 12 augustus (drie dagen voor de val) dacht de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD dat de inname van Kabul nog ten minste 90 dagen op zich zou laten wachten. Kaag benadrukt steeds dat ándere landen dezelfde fouten hebben gemaakt. „Alle landen zaten ernaast.”

Moties van afkeuring

Kaags houding leidt tot ergernis in de Kamer. Zo mist PvdA-woordvoerder Kati Piri „een oprecht gevoel van berouw”. Irritatie is er ook over het feit dat Kaag veelvuldig verwijst naar andere bewindslieden, terwijl zij verantwoordelijk was voor de coördinatie van de evacuatie.

Kaag beantwoordt rommelig maar geduldig de vele gepikeerde vragen, maar ze klinkt ook geïrriteerd. „Het is altijd makkelijk om met wijsheid achteraf en vanuit het veilige Nederland te bepalen wat het beste is”, zegt ze tegen de Kamer.

Lees ook: De missiemachine denderde twintig jaar door, zegt deze Afghanistan-onderzoeker

Ook haar collega Bijleveld van Defensie heeft het lastig om de vele kritische punten van de Kamer te pareren. De bijna voltallige oppositie dient uiteindelijk – het is dan inmiddels kwart voor twee ’s nachts – zowel tegen Bijleveld als tegen het gehele kabinet een motie van afkeuring in. „De beantwoording was volstrekt onvoldoende”, zegt Piri. En over Bijleveld: „De minister van Defensie heeft meerdere moties van deze Kamer getraineerd, selectief vergeten en ronduit niet uitgevoerd. Dat is een doodzonde, met rampzalige gevolgen.”

Belangrijk ook is dat het kabinet niet van plan lijkt om de motie-Belhaj uit te voeren – of althans „anders” wil gaan uitvoeren. Het aantal Afghanen dat onder die motie recht zou kunnen hebben op asiel zou weleens sterk kunnen oplopen. „Het gaat niet om vijftig mensen, maar om heel veel”, zegt Kaag. Het kabinet wil daarom nadenken over criteria voor het sorteren van de ruim 20.000 verzoeken die onder die motie zijn binnengekomen. Het kabinet denkt aan een jaarlijks quotum, en over het „tijdspad”: hoeveel jaar een Afghaan voor Nederland moet hebben gewerkt.

Donderdagmiddag zal over de moties worden gestemd.

Dit stuk is op 16 september om 08.15 uur aangevuld