Opinie

Je niet laten vaccineren is niet per se asociaal

Vaccinatie Wakker de polarisatie niet verder aan, schrijven en . Bestempel ongevaccineerden niet als wappies; met empathie bereik je meer.
Priklocatie in Tilburg.
Priklocatie in Tilburg. Foto Olivier Middendorp

Het is verleidelijk om mensen die zich niet gevaccineerd hebben als asociaal te bestempelen. Ze brengen de gezondheid en vrijheid van andere mensen in gevaar, ze hebben maling aan de wetenschap, ze belasten de ziekenhuizen en verdringen daarmee de zorg voor mensen die zich wel netjes laten vaccineren of brengen op andere wijze schade toe aan de maatschappij. Dat negatieve beeld vertaalt zich snel in een roep om hardere maatregelen om deze ‘asocialen’ in het gareel te krijgen.

Zijn mensen die zich niet laten vaccineren ook echt asociaal? De motieven voor het uit de weg gaan van een prik lopen sterk uiteen. Zo zijn er mensen die op hun immuunsysteem of op God vertrouwen, mensen die allergisch zijn of afwachtend, mensen die zich wel willen laten vaccineren maar sociale druk ervaren om dat niet te doen en complotdenkers die vaccinaties als onderdeel zien van een groter en duister plan. Een veel voorkomende reden is angst, bijvoorbeeld voor veiligheid en bijwerkingen op de langere termijn, vaak in combinatie met weinig vertrouwen in de overheid onder groepen met een lager inkomen. Je kunt er van alles van vinden of tegenin brengen, maar er doemt geen beeld op van een stelletje aso’s die lak hebben aan de gezondheid van anderen.

Het gebrek aan nuance is een gevolg van polarisatie. Media versterken in de regel het denken in uitersten. Iemand die hevig zit te aarzelen met een kopje thee op de bank spreekt minder tot de verbeelding dan rellende wappies op het Museumplein. De eenzijdige aandacht voor een kleine, extreem denkende groep leidt tot een wij-zij cultuur met negatieve stereotyperingen en stigmatiserende formuleringen, zoals het op zichzelf onschuldig klinkende ‘weigeraars’. Polarisatie leidt ook tot een gebrek aan interesse in de heterogeniteit, zienswijzen en gevoelens van de andere groep. Dat proces is contraproductief. De mensen zonder prik zetten hun hakken in het zand en voelen zich tweederangsburgers. Gevaccineerden worden op hun beurt bozer en hebben minder problemen met maatregelen die ongevaccineerden het leven zuur maken.

De politiek lijkt te zwichten en schuift op naar drang. Het kabinet heeft de coronapas aangekondigd, waardoor gevaccineerden straks met een vaccinatiebewijs naar restaurants en musea mogen en ongevaccineerden een test moeten doen. Voor deze aanpak spreekt dat vrije keuzes consequenties hebben. Als je ervoor kiest je niet te laten vaccineren en daarmee schade toebrengt aan de maatschappij, dan lijken deze restricties niet onlogisch. Bovendien is het niet per definitie onethisch om mensen richting een prik te ‘nudgen’ zoals de Gezondheidsraad al eerder aangaf.

Lees ook deze column: Duw vaccin-twijfelaar niet in de loopgraven

Beter begrip en meer empathie

Tegen drang spreekt dat de keuze in de meeste gevallen lang niet zo vrij is als wordt gesuggereerd, zodra je oog hebt voor het bonte palet aan overwegingen. Angst verdwijnt niet als je mensen in hun oor schreeuwt dat ze niet bang moeten zijn. Als je zelf voor een testuitslag moet betalen, zoals een aangenomen Kamermotie wilde, versterkt een coronapas het stigma en kan dat leiden tot verdere ongelijkheid en sociale uitsluiting. De maatregel zal als straf gezien worden en zal mensen versterken in hun wantrouwen jegens de overheid.

Het is moeilijk een goede balans te vinden tussen het aanmoedigen van vaccins en het respecteren van andersdenkenden. Het helpt in ieder geval om ons bewust te zijn van de negatieve, simplistische frames en hoe ze boosheid en gevoelens van uitsluiting kunnen aanwakkeren. Dat is niet hetzelfde als gedwee accepteren dat mensen zich nou eenmaal om hen moverende redenen niet laten vaccineren. Integendeel, elke vaccinatie kan sterfgevallen en langdurige ziekte voorkomen. Maar mensen bewegen zich te laten vaccineren kan ook zonder het stigma te versterken, bijvoorbeeld door gerichte en respectvolle acties in de wijk.

Vergelijk mensen die zich niet laten vaccineren met mensen die roken. Ook de laatste groep brengt ongewild schade toe aan zichzelf en de maatschappij, maar de keuze om te stoppen is minder eenvoudig dan het lijkt. We hebben een gezondheidzorgstelsel gebaseerd op solidariteit. Rokers betalen geen hogere premie. Wel wordt er van alles gedaan om hen toch aan te sporen door leefstijlprogramma’s waarin oog is voor persoonlijke barrières. Hetzelfde gaat hier op. Een beter begrip en meer empathie levert veel meer op dan uitsluiting. Vooral mensen die angstig, afwachtend of eenzijdig geïnformeerd zijn kunnen bereikt worden met methodes die iedereen in zijn waarde laten. Een verdere polarisatie zal alleen maar tot een verharding van standpunten leiden.