De corona-afdeling van de Intensive Care van het Wilhelmina Ziekenhuis Assen.

Foto Kees van de Veen

Interview

‘Als de zorgkosten in dit tempo blijven toenemen, heeft dat grote gevolgen’

Marianne de Visser, raadslid Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

Volgens WRR-raadslid en hoogleraar Marianne de Visser ontbreekt het maatschappelijke debat over de almaar stijgende zorgkosten. Juist de politiek moet daarin een voortrekkersrol spelen. „Geen keuze is ook een keuze, en heeft evengoed consequenties.”

Het is geen populaire boodschap, en ook niet eentje die je momenteel veel op het Binnenhof hoort. Toch moet hij volgens de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid nodig worden afgegeven: de politiek moet dringend gaan nadenken over „scherpe keuzes” in de zorg. Dat is volgens de WRR noodzakelijk omdat de zorgkosten de komende decennia dreigen te exploderen en er steeds meer personeel nodig is terwijl er nú al een nijpend tekort is.

Volgens de WRR komen de grenzen van het huidige beleidsmodel „steeds meer in zicht”. Het rapport belandt vrijwel zeker op de formatietafel. De politiek moet de samenleving erop gaan voorbereiden dat niet meer alle zorg kan worden aangeboden of vergoed, zegt Marianne de Visser, WRR-raadslid en emeritus hoogleraar neuromusculaire ziekten. Ze mist maatschappelijk debat over dit „ongemakkelijke” thema. „Laat de samenleving weten waarom de situatie zo urgent is en waarom wij de noodklok moeten luiden.”

Moeten we van het taboe af dat er op de zorg niet mag worden bezuinigd?

„Wij willen uitdrukkelijk niet spreken over bezuinigen, dat klinkt alsof er minder geld naar de zorg moet. Maar wij zeggen wel: kijk goed naar de groei van de kosten en hoe je die kunt afremmen. Als we de zorgkosten in dit tempo laten blijven toenemen, heeft dat grote gevolgen. Zoals een veel hogere staatsschuld, of dat de Nederlandse bevolking veel meer premie moet betalen. De stijgende zorgkosten gaan ook ten koste van investeringen in andere beleidsterreinen als onderwijs en armoedebestrijding die ook een belangrijke bijdrage aan de volksgezondheid kunnen leveren. De laatste twintig jaar zijn de uitgaven aan de zorg als aandeel van de overheidsuitgaven verdubbeld, terwijl die aan onderwijs gelijk zijn gebleven.”

In de coronacrisis deden artsen meer consulten digitaal. Kan dat niet flink geld gaan besparen?

„Er zijn in de zorg torenhoge verwachtingen van technologie, maar het moet nog maar blijken of digitale zorg kosteneffectiever is. Voor patiënten kan beeldbellen een fantastische uitkomst zijn, maar in recent onderzoek hebben huisartsen aangegeven dat digitale consulten zeker niet minder tijd kosten. Streven naar doelmatigheid blijft belangrijk, maar het zal niet afdoende zijn.”

Een ander veelgehoord idee deze coronacrisis: Nederland heeft structureel meer IC-bedden nodig. De WRR zegt: denk daar nog eens goed over na. Waarom?

„Nederland heeft vóór de pandemie altijd goed gekeken naar noodzakelijke capaciteit. Als je IC-bedden leeg laat staan kost dat waanzinnig veel geld. Dus zeggen wij: kijk nou goed of je qua investeringen wel alles wil inzetten op meer IC-bedden en -verpleegkundigen. Dat gaat ook ten koste van kwetsbare sectoren in de zorg, zoals de jeugdzorg en de GGZ. Een van onze conclusies is dat daar de kwaliteit en toegankelijkheid echt onder druk staan. Dat zou in een welvarend land als Nederland eigenlijk niet mogen voorkomen.”

Een ander populair idee in de politiek: verhoog de zorgsalarissen om meer personeel te trekken. Daar is de WRR ook niet voor.

„Het grootste probleem in de zorg is dat mensen wel instromen, maar de zorg vaak na een of twee jaar al gedesillusioneerd verlaten. Geld speelt dan vaak geen hoofdrol, het gaat vaker over te weinig flexibiliteit in de roosters, te weinig autonomie in het werk of te weinig aandacht voor opleiding. Wij zeggen: kijk daar vooral naar. En kijk daarbij naar de salarissen van de groepen die echt achterblijven. Maar in de politiek wordt er nu in de totale breedte over gesproken. Dat kost al snel miljarden, terwijl de salarissen van bijvoorbeeld IC-verpleegkundigen in die beroepsgroep bovengemiddeld hoog zijn.”

De WRR zegt: scherpere keuzes zijn nodig. Betekent dat concreet dat niet alle behandelingen moeten worden vergoed?

„Ja, wij zeggen: kijk goed naar de mechanismen in de ziekenhuiszorg. Voor medicijnen wordt vooraf beoordeeld of ze kosteneffectief zijn, maar andere behandelingen worden niet vooraf beoordeeld. Alles stroomt automatisch in het verzekerde pakket, maar er gaat bijna niks uit. De uitstroom moet veel meer aandacht krijgen. Ons voorstel is verder om [toezichthouder] het Zorginstituut vooraf te laten toetsen op kosteneffectiviteit van bijvoorbeeld medische hulpmiddelen en dure behandelingen voor een handjevol patiënten.”

„Het vraagstuk van kosteneffectiviteit speelt ook in andere sectoren. In de jeugdzorg neemt de ‘lichte’ zorg sterk toe, voor kinderen met vooral opvoedkundige problemen. In de GGZ speelt hetzelfde, daar gaat het om mensen die het tijdelijk zwaar hebben in het leven. Bespreek met de samenleving of dat allemaal wel echt zorg is, of dat het in de samenleving opgelost moet worden.”

Zijn hogere eigen betalingen ook onvermijdelijk?

„Wij denken van wel. De kosten voor de ouderenzorg stijgen steeds sneller, terwijl de eigen bijdrage die Nederlanders betalen heel laag ligt. Nu worden zowel de woon- als zorgkosten in het verpleeghuis uit de collectieve middelen betaald. Dat is waanzinnig duur, terwijl maar 6 procent van de ouderen in het verpleeghuis woont. Het zijn lastige keuzes, die de politiek ten diepste ongemakkelijk vindt. Maar dat mag geen excuus worden voor de politiek om beslissingen over de zorg te vermijden. Geen keuze maken is ook een keuze, en heeft evengoed consequenties.”