Opinie

De race om het kanselierschap wordt niet spetterend. En dat heeft een reden

Duitsland Twee saaie mannen staan aan kop in de race om het bondskanselierschap. Opwindend is het zelden, voorspelt . Maar toch is het belangrijk.
Twee hoofdkandidaten voor het kanselierschap: Olaf Scholz (SPD) en Armin Laschet (CDU).
Twee hoofdkandidaten voor het kanselierschap: Olaf Scholz (SPD) en Armin Laschet (CDU). Foto John MACDOUGALL / AFP)

De campagne voor de Duitse verkiezingen lijkt te gaan over politieke blunders, gemiste kansen, plagiaat, lachen op het verkeerde moment, over mastodonten die het niet zijn geworden en over saaie kandidaten die niet in staat zijn om pleinen in vervoering te brengen. Duitse verkiezingen zijn voor wie ze op de voet volgt uitermate spannend, maar dat komt in de binnen- en buitenlandse media bepaald niet zo over. The New York Times sprak zelfs van een ‘charisma vacuum’. Saaiheid troef, zo is het algemene oordeel.

En dat terwijl de verkiezingsstrijd voortdurend keerpunten kent. Aanvankelijk leek Groenenkandidaat Annalena Baerbock de beste papieren te hebben, nu staat SPD-leider Olaf Scholz vooraan in de peilingen. Maar nu de Groenen zo zijn gezakt heeft de geplaagde CDU-leider Armin Laschet alsnog een kans om in de laatste weken een tweestrijd met Scholz te forceren. Dan kan hij plots wel als sterke man in beeld komen en ligt de strijd toch nog open. De komende twee weken zal het daarom draaien.

Zwaar onderschat

Belangrijke vraag hierbij is waarom in Duitsland vaak politici tot kanselier worden gekozen die aanvankelijk zwaar worden onderschat.

Helmut Kohl werd tot de Duitse eenheid in de media vaak afgeschilderd als een lispelende provinciaal uit Rijnland-Palts. Hem werd geen grote daadkracht toegeschreven. Nog twee maanden voordat de Muur viel overleefde hij een coup binnen de eigen partij. Angela Merkel werd en wordt zelfs nu nog afgeschilderd als een kanselier die op de winkel past. Doormodderen was haar devies. En toen de kredietcisis uitbrak vroegen economen – ook in Nederland – zich af of zij de juiste vrouw op de juiste plek was: als natuurkundige kon ze weinig goeds doen. Achteraf wordt ze door velen bejubeld als de vrouw die Europa heeft gered.

Er zijn belangrijke redenen waarom van een Duitse bondskanselier andere kwaliteiten worden gevraagd dan charisma. Hij of zij moet in de eerste plaats een verbinder zijn. Hij moet niet alleen verschillende vleugels binnen de eigen partij bijeen houden, maar ook goed kunnen samenwerken met coalitiepartners en niet in de laatste plaats met zestien minister-presidenten van deelstaten die gezamenlijk in de Bondsraad, vergelijkbaar met onze Eerste Kamer, wetten kunnen afkeuren en ook gezamenlijk wetten kunnen indienen. Een kanselier is geen staatshoofd en heeft dus een heel andere functie dan de Franse of Amerikaanse president die vooral daadkracht moet uitstralen zonder voortdurend rekening te hoeven houden met aanvallen vanuit de eigen rangen.

De hoofdreden waarom van de Duitse bondskanselier niet wordt verwacht dat hij of zij menigten in vervoering kan brengen, ligt in de Duitse geschiedenis. De Duitse democratie is opgebouwd vanuit het idee van ‘nie wieder’. Nooit meer een politiek die een loopje neemt met de waarheid, die grote delen van de bevolking weet te verleiden zoals propagandaminister Joseph Goebbels dat deed in de jaren 1933-1945. Nooit meer een volksmenner als Adolf Hitler die de massa’s met taal vergiftigde.

Lees ook: Lees ook dit profiel van Olaf Scholz door correspondent Nynke van Verschuer: Olaf Scholz is opeens een kansrijke opvolger van Angela Merkel

Een zeker scepticisme is het Duitse publiek daarom niet vreemd. In Duitsland bestaat er bovendien een antipathie tegenover de Amerikaanse televisiedemocratie. Naast bewondering voor de Amerikanen, voelen veel burgers in Duitsland een aversie tegen de mediamacht van de Amerikaanse president, die alleen maar groter is geworden door exponentieel toegenomen sponsorgelden, televisiespots en digitale campagnes. Over het presidentschap van Donald Trump werd vrijwel dagelijks in Duitse talkshows met gefronste wenkbrauwen bericht. Uit een enquête van dit voorjaar bleek zelfs dat Duitsers de VS als een grotere bedreiging voor de democratie zien dan China of Rusland.

Vergeleken met Angela Merkel is elke opvolger te min

Maar misschien wel de belangrijkste reden waarom in Duitsland politici de top bereiken die op het eerste gezicht niet meteen boven het maaiveld uitsteken, is dat juist dit type politicus op het internationale toneel zeer efficiënt is gebleken. Duitse macht in binnen- en buitenland is veelal gedelegeerd in instituties.

Om niet steeds beschuldigd te worden van het hebben van te veel macht heeft de Duitse buitenlandse politiek baat bij onderhandelingen aan vergadertafels of in digitale achterkamers van de EU, de NAVO of de VN. Om daar alle meningen op één lijn te krijgen is iemand nodig met dossierkennis, uithoudingsvermogen en een rechte rug. Merkel zelf heeft eens gezegd dat ze een kameelachtige energiehuishouding heeft waardoor ze nachten kan doorgaan om zich daarna terug te trekken en opnieuw te laden.

Efficiënte manager

SPD-kanselierskandidaat Olaf Scholz heeft wat dat betreft goede papieren omdat hij gedurende een lange tijd heeft laten zien een efficiënte manager te zijn die op belangrijke momenten zijn invloed kan laten gelden. Zo wist hij als secretaris-generaal van de SPD onder Gerhard Schröder de felle oppositie binnen zijn eigen partij tegen de harde hervormingen van de verzorgingsstaat de kop in te drukken, voerde hij als minister van Sociale Zaken tijdens de kredietcrisis arbeidstijdverkorting in waardoor veel mensen hun baan konden behouden, was hij een belangrijkste motor achter het coronaherstelfonds en evenzeer nauw betrokken bij de afspraken binnen de G7 voor de minimumbelasting van vijftien procent op winsten van bedrijven.

Daarmee heeft hij punten voor op zijn tegenstrever van de CDU, Armin Laschet, die bovendien voortdurend wordt belaagd door zijn concurrent Markus Söder, partijleider van de Beierse zusterpartij CSU, die zichzelf een betere kanselierskandidaat voor de CDU/CSU vindt.

Dat brengt mij op een laatste punt. Deze verkiezingen worden overschaduwd door het afscheid van Angela Merkel die in de afgelopen zestien jaar in aanzien meegroeide met het internationale prestige van de Bondsrepubliek. Vanuit dat perspectief is iedere opvolger te min. Het is bijna onmogelijk om na een lange regeerperiode van een succesvolle kanselier of premier uit de schaduw te treden van de voorganger. Daar weten Elco Brinkman (CDA) en Ad Melkert (PvdA) alles van. Het imago van een zwakke partijleider ligt sowieso in het verschiet. Gun dus Merkels opvolger, wie het ook mag worden, wat tijd. En dan zien we waarschijnlijk dat ook hij, want daar lijkt het nu wel op uit te draaien, aanvankelijk sterk werd onderschat, maar uiteindelijk toch veel voor elkaar heeft gebokst.