Een monument hoeft niet altijd van steen te zijn

Parkzicht Nederlandse parken en plantsoenen verdienen meer liefde, vindt Wim Pijbes. Bewonder daarom eens een groen monument, zoals Landgoed Pábema.

Foto Sake Elzinga

Bij monumenten denken we meestal aan kerken, molens of kastelen. In ieder geval aan gebouwen uit een ver of nabij verleden en niet aan een park of plantsoen. Evengoed kent Nederland verspreid door het hele land ruim 1.300 zogenoemde groene rijksmonumenten: tuinen, stadsparken, verdedigingswerken, begraafplaatsen, landgoederen en buitenplaatsen. Een enorme rijkdom die meer aandacht verdient.

De meeste groene monumenten zijn publiek toegankelijk, maar de beschermende status biedt helaas niet altijd een garantie voor passend gebruik of de juiste aandacht. Menig monumentaal groen rijksmonument heeft ernstig te lijden onder onwetendheid van beheerders en bezoekers.

De beelden afgelopen voorjaar van rotzooi en vertrapte perken in het Vondelpark, sinds jaren een rijksmonument, laten dat zien. Hier heeft Nederland nog een behoorlijke slag te maken. Wie bijvoorbeeld de omgang met Londense of Parijse parken vergelijkt met Nederland, kan niet anders concluderen dan dat ons openbare groen er bekaaid vanaf komt. En dat voor een land dat zich laat voorstaan op bloemen, landschapsarchitectuur en plantenveredeling.

Bovendien, een vruchtbaar land voor schilders die ontelbare bloemstillevens componeerden, geliefd in topmusea over de hele wereld. En niet alleen schilderijen, in het New Yorkse Metropolitan Museum worden wekelijks de monumentale boeketten door een Nederlandse flower decorator verzorgd. En over het Sint Pietersplein galmt ieder jaar, na het urbi et orbi, voor de stad en de wereld, het traditionele „Nederland, dank voor die bloemen”.

Foto’s Sake Elzinga
Foto’s Sake Elzinga

En daarom is het goed om dit jaar tijdens de Open Monumentendagen nu eens niet naar een gebouw, maar juist naar een groen monument te gaan. De Nederlandse Tuinenstichting heeft per provincie een overzicht opgesteld waar zaterdag 11 en zondag 12 september monumentaal groen te bewonderen is. Sommige plekken zijn alleen dit weekend geopend, andere zijn het hele jaar te bezoeken.

In de provincie Groningen bijvoorbeeld is een bezoek aan Landgoed Pábema in Zuidhorn een uitgelezen kans om de appel- en perenboomgaard te bezoeken met enkel rassen die door Johann Hermann Knoop halverwege de achttiende eeuw werden beschreven. Rassen met prachtige namen als Somer Sijden Hemdje. Deze Knoop is de grondlegger van de pomologie, de studie naar fruitsoorten. In zijn Pomologia (1758) beschrijft hij meer dan honderd appelsoorten en ruim negentig perensoorten. Ook schrijft hij over andere vruchten en over planten voor siertuinen en parken.

Knoop was door prinses Maria Louise van Hessen-Kassel, de jonge weduwe van de Friese stadhouder Johan Willem Friso, naar Leeuwarden gehaald, waar hij de leiding kreeg over de uitgestrekte boomgaarden van landgoed Mariënburg. Naast kweker ontwikkelde Knoop zich al snel tot een bekwaam distillateur, wat hem uiteindelijk fataal werd. Drankmisbruik maakte een einde aan zijn eens bloeiende carrière, maar na zijn ontslag legde hij zich gelukkig toe op het publiceren van zijn kennis in een aantal prachtboeken met handgekleurde gravures die je het water in de mond doen lopen. In groene monumenten gaan natuur en cultuur hand in hand.

Foto Sake Elzinga
Foto’s Sake Elzinga

Veel groene monumenten zouden niet kunnen bestaan zonder de inspanning van particulieren. Fanatieke eigenaren die al hun tijd en middelen in de restauratie van een landgoed stoppen of vrijwilligers die in hun vrije tijd het onderhoud verzorgen. Zo ook bij Landgoed Pábema waar Wim Pastoor en Annie-Evie Beukema een uitgewoond „zachtboardpaleis” omtoverden tot een statige kop-hals-romp-woonboerderij in historische luister.

De omliggende 75.000 vierkante meter grond volgde al snel met een uitbundige bloementuin, kruidentuin en boomgaard. Uniek is de imposante driehoekshaag, een in driehoeken gesnoeide geometrische haag leilindes naar een nergens anders meer bestaand historisch voorbeeld. Landgoed Pábema werd al eens uitgeroepen tot mooiste herbestemde boerderij van Nederland.

Groene monumenten geven, net als gebouwde monumenten, een besef van tijd en gevoel van schoonheid. Door met andere ogen naar aanleg, gelaagdheid, kleuren, materialen en de afwisseling van bomen, heesters, bloemen en planten te kijken, ontstaat vanzelf het besef dat een monument niet altijd van steen hoeft te zijn. Dat zijn wij immers ook niet.