Beeld uit Bertien van Manens boek ‘Archive’.

Foto Bertien van Manen

Interview

De fotograaf en haar foto's: 'Archive’ brengt Bertien van Manen en haar oeuvre dichtbij

Fotoboek Hoe maak je een fotoboek dat recht doet aan het oeuvre van Bertien van Manen, de fotograaf die al bijna vijftig jaar de wereld over reist en die in duizenden foto’s vastlegde? Het boek ‘Archive’ geeft het antwoord.

Of het nu om portretten van migrantenvrouwen in Nederland gaat of om Ljajla die in Odessa in haar rode badpak in het gras ligt: de beelden die Bertien van Manen (79) maakte, staan soms dermate op ons netvlies gebrand dat je ze gerust iconisch kunt noemen. Hoe zorg je er dan voor dat een nieuw boek echt anders is, én iets toevoegt aan wat we al kennen? Met die vraag ging Van Manen met boekontwerper Hans Gremmen aan de slag.

Beeld uit Bertien van Manens boek Archive. Foto Bertien van Manen

In het Stedelijk Museum in Amsterdam opende in het voorjaar van 2020 een tentoonstelling van fotograaf Bertien van Manen (79). Een groots overzicht, met series die ze maakte in onder andere Nederland, Hongarije, Roemenië, de voormalige Sovet-Unie, China, Amerika en Ierland. Het fotoboek bij deze overzichtsexpositie moest uitdrukkelijk geen „gewone catalogus” worden, zegt Bertien van Manen in een Zoom-gesprek vanuit haar huis in Amsterdam: „Één op één: dit hangt er in het museum en dit zie je dus ook in het boek, dat wilde ik niet.” Samen met ontwerper Hans Gremmen werkte ze aan Archive, dat deze zomer is verschenen. Gremmen: „Voor zo’n nieuw project moet je de parameters op nul zetten. Met een open blik gaan bladeren en opnieuw kijken. Niet proberen om meteen alles te willen overzien en niet direct een lijn willen aanbrengen, maar ruimte laten, zodat er iets kan ontstaan. Ik kreeg alle vrijheid om in haar mappen met contactvellen te kijken, dozen met afdrukken te openen, vragen te stellen. Ik ben gewoon begonnen met map nummer 1.”

Lees ook: Bertien van Manen: ‘Mijn fotografie is intiem, dichtbij, maar nooit respectloos’

Bertien van Manen hield vanaf 1970, toen ze begon met fotograferen, een uitgebreid en accuraat overzicht bij van wat en wie ze waar en wanneer fotografeerde. In eerste instantie vooral in Nederland – haar gezin, migrantenvrouwen, katholieke zusters – al snel ook in het buitenland. De contactafdrukken bewaarde ze in wat nu inmiddels 45 mappen zijn. „Die lijsten en al die contactafdrukken zijn goud waard”, zegt Gremmen, „Ik zag heel duidelijk haar manier van werken, haar manier van kijken, wat ze goed vond en wat ze afkeurde.”

Iconische beelden

In Archive, dat in chronologische volgorde een uitgebreide selectie van Van Manens foto’s laat zien, zitten een aantal van haar iconische beelden: de Chinese Tao die zich omkleedt achter een gordijn of Mavis en Junior in de Amerikaanse Appalachen. „We wilden ook die klassiekers laten zien”, zegt Gremmen. „Soms volgden we vrij getrouw de selectie zoals die al in eerdere boeken stond. Die was vaak heel goed en we hoefden het wiel nou ook weer niet helemaal opnieuw uit te vinden. Soms maakten we wel een nieuwe edit. Van de Ierland-serie bijvoorbeeld, in 2016 samengebracht in het fotoboek Beyond Maps and Atlases, koos ik voor een andere selectie dan in het boek. Daardoor ontstaat er een andere sfeer, bijna alsof er een nieuw verhaal verteld wordt. En er zit ook nooit eerder gepubliceerd werk in Archive. De foto’s die Bertien in 1990 maakte in Roemenië bijvoorbeeld. Mensen die het normale leven van alledag leven onder niet normale omstandigheden, vlak na de val van Ceausescu.”

Beeld uit Bertien van Manens boek Archive. Foto Bertien van Manen

Opvallend in het boek is de aanwezigheid van Bertien van Manen zelf. Niet alleen staan er op de eerste 64 pagina’s foto’s waarop ze geregeld zelf te zien is, of haar man en kinderen, of de studio, notities, dozen waarin ze haar afdrukken bewaart – ook staat ze pontificaal op de cover. Van Manen: „Dat was de keuze van Hans, maar ik moest wel even slikken. Zo jaren 70, zonder bh, een beetje brutaal. Niet echt de mevrouw zoals ik ben opgevoed. Bovendien ben ik niet gewend als fotograaf zelf op de voorgrond te treden.”

Omslag van het fotoboek Archive van Bertien van Manen.

„Dit boek gaat, meer dan haar andere boeken, ook over Bertien als fotograaf”, zegt Gremmen. „We drukten alle archieflijsten af. We zien hoe ze haar werk ordent, de notities die ze maakt, welke foto’s ze afkeurt door er een kruis doorheen te zetten, of juist een hartje zet op een foto van een zigeunermeisje in een weiland. We zien haar bij de mensen die ze fotografeert of als ze bij hen terugkomt om hen persoonlijk het boek te overhandigen met de foto’s over hun leven. Dat hele creatieve proces wordt zichtbaar. Je komt zo heel dicht bij haar.”

Bertien van Manen: Archive. Design en edit Hans Gremmen, met teksten van Bertien van Manen en Hripsimé Visser. Mack, 384 blz. € 60