Reportage

De discussie over preventief fouilleren loopt al twintig jaar: ‘Hoe meet je geweld dat niet heeft plaatsgevonden?’

Wapengeweld Met het wapengeweld stijgt de druk om preventief te fouilleren. In Rotterdam is na twintig jaar nog altijd discussie over het middel.

In Rotterdam dienen Leefbaar, VVD en CDA donderdag een motie in om „alle mogelijke instrumenten, waaronder preventief fouilleren” in te zetten.
In Rotterdam dienen Leefbaar, VVD en CDA donderdag een motie in om „alle mogelijke instrumenten, waaronder preventief fouilleren” in te zetten. Foto Evert Elzinga/ANP

Of de politie hem wel eens op straat heeft gefouilleerd? „Zo vaak!”, zegt de 18-jarige jongen in de stoel bij Kapper Latino op de Groene Hilledijk in Rotterdam-Zuid.

Een paar weken terug had hij een machete bij zich en kon hij meteen mee. Veertien dagen zat hij vast, hij is net voorwaardelijk vrij. Nee, hij wil niet met zijn naam in NRC.

Het fouilleren gaat altijd hetzelfde, zegt hij. Ze pakken jongens van buitenlandse afkomst in donkere kleding – zoals hij. „Dan moet je met je handen tegen de muur en gaat de agent je hele lichaam langs. Onprettig? Ja. Maar wat doe je eraan?”

Zonder machete voelt hij zich „kwetsbaar”, zegt hij. „Wat doe jij als vijf man met messen op je afkomen? Je moet iets hebben om je te verdedigen. Je steekt er eentje en de rest rent weg. Nu heb ik niets bij me.”

‘Niet vaker, maar maximaal’

Met het wapengeweld in de grote steden stijgt de druk om preventief te fouilleren. Na een stop van zeven jaar begon burgemeester Femke Halsema in Amsterdam deze maand met een proef van één maand. In Rotterdam, waar het middel sinds 2002 al wordt ingezet, dienen Leefbaar Rotterdam, VVD en CDA donderdag een motie in om „alle mogelijke instrumenten, waaronder preventief fouilleren” in te zetten. „Niet vaker, maar maximaal”, vindt de VVD.

Het is geen „summer of love”, maar een „summer of violence” geworden, zegt Leefbaar. In juli en augustus waren er zo’n veertien schietincidenten in Rotterdam plus drie dodelijke steekpartijen met jonge slachtoffers: de 15-jarige Joshua, de 27-jarige Daniël en de 21-jarige Perry.

Maar wérkt preventief fouilleren ook om „de rust en veiligheid” te herstellen, zoals de rechtse partijen in Rotterdam beweren? Ook na twintig jaar is daar in Rotterdam nog altijd discussie over. Rechtvaardigt het de inzet van politie, de inbreuk op privacy en leidt de selectie van personen niet tot discriminatie? De PvdA is niet tegen, maar ziet meer in inleveracties van wapens en dient een motie hiertoe in. D66 heeft schriftelijk om een onderzoek naar het effect van preventief fouilleren gevraagd.

„Ja, het heeft zin”, zei burgemeester Ahmed Aboutaleb (PvdA), die bepaalt wanneer en waar de politie preventief mag fouilleren, vorige week al. Maar geweld vraagt om een „brede aanpak” en dit is een laatste middel dat „proportioneel” en „kortstondig” moet worden ingezet, vindt hij.

De gemeente Rotterdam schrijft op haar website dat preventief fouilleren nut heeft als het wapenbezit afneemt, en dat bij deze acties „steeds minder” wapens worden aangetroffen.

Maar dat blijkt niet uit eigen cijfers van de gemeente: tussen 2017 en 2019 daalde het aantal fouilleeracties van personen, auto’s en horeca van bijna 10.390 naar 8.700, terwijl met name het aantal gevonden steekwapens juist steeg van 147 naar 196. Wegens corona waren er vorig jaar minder acties en minder wapens.

„Al die cijfers zeggen sowieso niet zoveel, want hoeveel illegale vuurwapens er zijn, is onbekend en messen hoef je niet te registeren”, zegt de Rotterdamse criminoloog Gwen van Eijk. Er zijn geen onderzoeken met „harde bewijzen” dat preventief fouilleren helpt om geweld te verminderen, volgens Van Eijk. „Daarvoor zijn de sociaal-maatschappelijke oorzaken voor geweld ook te complex. En hoe meet je geweld dat níet is gebeurd?”

Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, onderdeel van het ministerie van Justitie en Veiligheid, laat momenteel wel een evaluatie naar preventief fouilleren uitvoeren, werd in juli bekend.

Veel draagvlak

Intussen blijft het draagvlak in Rotterdam voor preventief fouilleren hoog, maar is het in 2021 voor het eerst wel gedaald, blijkt uit de jaarlijkse Omnibus-enquête van de gemeente onder 3.000 Rotterdammers: 81 procent vindt het in bepaalde gebieden „een goed idee”, vorig jaar was dat nog 90 procent. „Het zijn vooral Rotterdammers met een Nederlandse herkomst die zich in het idee kunnen vinden, en het draagvlak loopt op met de leeftijd”, mailt een van de betrokken onderzoekers.

Lees ook:Dit interview met de Rotterdamse politiechef

In een wijk als Feijenoord zijn véél jongeren van kleur wel eens gefouilleerd, blijkt uit een rondgang op straat. De 19-jarige Huseyin is sowieso al tientallen keren staande gehouden, vertelt hij. Het maakt ook uit welke agent je treft, zegt hij.

„Oudere agenten, en jonge agenten met een Marokkaanse of Turkse achtergrond, waarschuwen vaak alleen als je met de scooter over het fietspad rijdt of zo. Ze zeggen: je doet gevaarlijk, je moeder wil graag dat je thuiskomt.”