Opinie

India de nieuwe Koude Oorlog intrekken is riskant

Luuk van Middelaar

In de paniek na de aftocht uit Afghanistan wenden we ons deemoedig tot buurland Pakistan, liever vergetend dat het dubbelhartige regime onze Taliban-tegenstanders stilletjes steunde. Zeker drie Europese ministers van Buitenlandse Zaken vlogen vorige week naar Islamabad, onder wie Sigrid Kaag. Alle drie dankbaar voor de hulp bij de evacuaties en beseffend dat via Pakistan (net als via Qatar) een woordje bij de Taliban kan worden gedaan. Tevens hoopt Europa dat Pakistan zal helpen een vluchtelingenstroom vanuit Afghanistan te voorkomen. Daarom werd de buurlanden vorige week tot aan 1 miljard euro in het vooruitzicht gesteld en belden EU-president Charles Michel en buitenlandchef Josep Borrell met Islamabad. Nieuwe beste vrienden.

Dit charmeoffensief oogt als een koerswending, aangezien de Europeanen recent juist Pakistans aartsrivaal India het hof maakten. Op een videotop met de Indiase leider Narendra Modi in mei spraken Merkel, Macron, Rutte en hun EU-collega’s zich uit voor een vrijhandelsakkoord met India. In april kwam de EU – in navolging van Parijs, Berlijn en Den Haag – met een strategie voor de ‘Indo-Pacific’. Militaire samenwerking met partners in de regio hoort erbij.

Deze gebaren richting India, de aandacht voor het gebied van Indische en Stille Oceaan – ze komen niet enkel voort uit handelsbelangen in Azië of klimaatzorgen om Pacifische eilanden. Het zijn afgeleiden van de machtsstrijd tussen de VS en China, waarbij ook India aan de Amerikaanse zijde staat.

Deze situatie maakt de geopolitieke krachten die Europa, in het kielzog van de VS, naar India doen bewegen vele malen sterker dan het opportunisme waarmee we nu gauw vrienden in Pakistan zoeken. Dat wordt nog lastig manoeuvreren, wanneer de spanningen verder toenemen.

Wie tegen wie tekent zich al af. Het Afghanistan van de Taliban zoekt steun bij Pakistan en erkenning van China. Aan de economische corridor tussen China en Pakistan – onderdeel van Xi’s ‘Nieuwe Zijderoute’ – doet het graag mee, bleek deze week. Deze drie landen vormen zo al een ferm Centraal-Aziatisch blok.

Het is een nachtmerrie voor India, buur van alle drie. Dat vreest voor jihadi-terreur en separatisme in de grensregio Kashmir. Omineus lieten de Taliban deze week weten op te komen voor moslims elders in de wereld, „zoals in Kashmir”.

In dit grote krachtenveld ligt onze eerste sympathie bij India, als democratie. Op die titel haalt ook Washington het land, samen met Japan en Australië, binnen in een nieuw diplomatiek forum: de ‘Quad’. Dit kwartet regionale machten ambieert China’s machtsexpansie in de Pacific in te dammen.

Maar blijft India – in deze heksenketel vol onverwachte wendingen – wel een democratie? Aan die wezenlijke vraag komen we niet toe. In een sterk essay in de FT trekt de Pakistaanse schrijver Mohsin Hamid de grote lijnen. Zijn moeder kocht haar trouwjurk in 1970 in een bruisend en modern Kabul, een lange autorit vanuit Lahore, Pakistan. Als kind beleefde Hamid hoe Afghanistan en Pakistan het theater werden van de Koude Oorlog. Aan het Afghaanse verhaal is recent veel herinnerd: na de communistische coup in Kabul (1978) en Sovjet-bezetting (1979) zetten de VS de tegenaanval in door vanuit Pakistan religieuze strijders te financieren en te bewapenen voor een guerrilla over de grens. Achteraf bleken ze hun volgende vijand te hebben geschapen.

Minder bekend is hoe het Pakistan verging. Ook dat land – waar havenstad Karachi in 1970 bloeide zoals Dubai nu – ging aan Koude-Oorlogskrachten kapot. In hun wens de Sovjets te verslaan steunden de VS de dictator van Pakistan, generaal Zia-ul-Haq. Zijn regressieve islamiseringscampagne kreeg vrij baan. „Schoolboeken werden herschreven, kranten gecensureerd, opposanten in het gevang gegooid. Militanten vermoordden leden van religieuze minderheden, terwijl Zia gefêteerd werd door Reagan in het Witte Huis.”

Dat was toen. Maar weten we zeker dat zoiets niet met India gebeurt, nu het door de VS in een nieuwe Koude Oorlog wordt getrokken en zich een zorgwekkende transformatie voordoet die lijkt op wat Pakistan overkwam? Hamid: „In plaats van de Sovjet-dreiging is het de Chinese dreiging, in plaats van Zia’s islamisering is het Modi’s Hindutva [hindoeïstisch nationalisme], en opnieuw worden journalisten belaagd, minderheden tot slachtoffer gemaakt en wijken democratische structuren voor een allengs onverdraagzamere autocratie.” Zullen de VS opnieuw de andere kant opkijken?

In de wirwar van herschikkingen na de val van Kabul zullen we nog voor tal van nare verrassingen komen te staan. Dan helpt het te kijken welke grappen de ironie van de geschiedenis al eerder met ons heeft uitgehaald.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof, historicus en hoogleraar EU-recht (Leiden).