De escalatie van Kaag is tactisch en persoonlijk

HJ Schoo-lezing Bij de harde aanvallen van Sigrid Kaag op Mark Rutte in de HJ Schoo-lezing spelen meerdere motieven een rol. Maar ze kan hem niet helemáál afwijzen.

Sigrid Kaag dinsdag in de Kamer tijdens het debat over de formatie.
Sigrid Kaag dinsdag in de Kamer tijdens het debat over de formatie. Foto David van Dam

De HJ Schoo-lezing van Sigrid Kaag was al sinds het begin van de zomer voorbereid. De lezing, die tijdschrift EW elk jaar organiseert in de Rode Hoed in Amsterdam, is waar politici hun openingszet voor het politieke seizoen doen. Premier Mark Rutte (VVD) deed in 2013 afstand van de „alomvattende blauwdrukken” om maatschappelijke problemen op te lossen. Toenmalig partijleider Sybrand Buma introduceerde in 2017 de „bezorgde burger” in het CDA-gedachtegoed.

Vanaf het begin was duidelijk dat Kaags toespraak over grote ideeën zou gaan, over haar visie op mens en maatschappij. Onder anderen drie auteurs met uiteenlopende achtergrond waren gevraagd die visie te verwoorden. Coen Brummer, directeur van het wetenschappelijk bureau van D66, schreef een deel over het sociaal-liberalisme. Joost Röselaers, een remonstrantse predikant en D66-lid die bevriend is met Kaag, schreef een deel waarin verbinding centraal stond. De ervaren speechschrijver Bob de Ruiter, die nog voor Hans van Mierlo heeft gewerkt, nam een gedeelte voor zijn rekening over „het door fanatisme geteisterde identiteitsdebat”.

Op het laatste moment werd de tekst geactualiseerd. Aan de brede pennenstreken van de drie auteurs werden onder leiding van Felix Klos, woordvoerder van Kaag, scherpe aanvallen op Rutte toegevoegd. Kaag viel Rutte zó hard aan, dat zich maar één conclusie opdrong: tussen de leiders van de liberale partijen is een grote vertrouwenscrisis ontstaan.

Kaag wees Ruttes houding in de formatie af. Hij had háár inzet afgewezen: een brede coalitie met de linkse partijen PvdA en GroenLinks. Ze verwierp ook de bestuurscultuur in Den Haag. Ze sprak over politici die „koffie drinken, relaties managen, binnenskamers spelletjes spelen met partijpolitieke emotie”. Over politici die „regelen en ritselen zonder visie”, en die „om het hardst roepen hoe onwijs gaaf ons ‘landje’ toch wel is”.

Lees meer over de lezing: Sigrid Kaag haalt in toespraak hard uit naar Mark Rutte

Geen minderheidskabinet

Dat Kaag Rutte, zonder hem bij naam te noemen, zo persoonlijk aanviel, riep verbazing op in Den Haag – ook bij partijgenoten, van wie sommigen de tekst prettig assertief vonden, anderen on-D66-achtig hard. Alle pogingen om tot een formatie te komen zijn het afgelopen half jaar op niets uitgelopen. De persoonlijke verhoudingen zijn alleen maar verslechterd. Waarom zou Kaag daar nu, publiekelijk, nog eens aan bijdragen?

Maar Kaag en de partijtop hadden hier bewust voor gekozen. Dit heeft een politiek-strategische en een persoonlijke kant.

Eerst de strategie. D66 kan geen kant op zolang de VVD niet beweegt. De VVD verwerpt een meerderheidscoalitie met PvdA en GroenLinks. Twee linkse partijen maken een coalitie te progressief, vindt Rutte. D66 wil dit juist graag, maar stuitte vorige week op een definitief ‘nee’ van de VVD. D66 wil juist weer niet doorregeren met de ChristenUnie.

Een motie van de VVD vraagt informateur Johan Remkes een minderheidscoalitie te onderzoeken. D66 vreest dat de partij met alleen VVD en CDA gevangen raakt in een rechtse minderheidsregering. Het steekt Kaag dat er nooit inhoudelijk gepraat is met de linkse partijen, terwijl zij wel de strekking onderschreven van de notitie die VVD en D66 samen hadden geschreven, en die de basis moest vormen voor een regeerakkoord.

Kaag koos maandagavond in haar toespraak voor een tactiek van escalatie. Een minderheidscoalitie is zó onaantrekkelijk, wordt binnen D66 gezegd, dat nog maar twee opties realistisch zijn. Óf Rutte gaat alsnog overstag, óf er worden nieuwe Tweede Kamerverkiezingen uitgeschreven. Die zouden een tweestrijd kunnen worden tussen haar en Rutte. In ieder geval wil de partij niet doen wat andere partijen de afgelopen jaren vaak deden, zoals de PvdA in 2012: te snel Rutte zijn zin geven.

De HJ Schoo-lezing kan dus óók als een aftrap – een ‘inzet’, zegt een D66’er – voor een nieuwe verkiezingscampagne gezien worden. Kaag benoemde al haar prioriteiten: klimaat, ongelijkheid, migratie, Europa.

Frustratie over Rutte

Kaags uitspraken komen daarnaast voort uit een toenemende persoonlijke irritatie. In april diende zij nog met CDA-leider Wopke Hoekstra een motie van afkeuring in tegen Rutte, die werd aangenomen. Ze zei toen „hier scheiden onze wegen”, maar ging tóch in gesprek met Rutte over een coalitie. Ze had Rutte gered, zo zien D66’ers het: hij bungelde die avond, omdat een verdergaande motie van wantrouwen werd ingediend, die Kaag en Hoekstra uiteindelijk niet steunden. Kaag had hierop een deemoedige opstelling van Rutte verwacht, maar kreeg die niet. Sterker: Rutte bleef vasthouden aan zijn voorkeuren.

Tussen Rutte en Kaag liepen de gesprekken steeds stroever. Het was frustratie over een gebrek aan buigzaamheid. Het was een gebrek aan chemie. Maar D66’ers zagen Ruttes houding ook als een gebrek aan respect. Waarom bleef Rutte het maar hebben over wat Hoekstra wilde? Wij hebben veel meer zetels dan het CDA. Wij zijn de grote winnaar van de verkiezingen.

D66 probeert zich tegelijkertijd als buitenstaander in de formatie te presenteren. Alles wat de afgelopen maanden in de formatie misging komt niet door D66, maar door een gebrek aan sturing door Rutte, zeggen prominenten in afgestemde optredens. Op de dag dat Rutte en Hoekstra definitief weigerden te praten met het linkse blok, zei Kaag: „Het is nu aan de VVD om een weg uit deze impasse te vinden, als de grootste partij, de winnaar van de verkiezingen.” Maandag herhaalde ze die boodschap in de HJ Schoo-lezing.

Een dag eerder, in het televisieprogramma Buitenhof, had haar voorganger, Alexander Pechtold, ook naar Rutte gewezen. „Hij heeft een belangrijke verantwoordelijkheid in de sturing en transparantie van het formatieproces. Daar kijken we nu al vijf maanden met verbazing naar – dat dat maar niet lukt.” En Kamerlid en waarnemend fractievoorzitter Rob Jetten zei op dinsdag: „Ik vind het aan Rutte om nu een beweging te maken.”

Tijdens het debat met informateur Mariëtte Hamer op dinsdag leek Kaag de machtsstrijd met Rutte minder hard te willen voeren. Haar kritiek op de bestuurscultuur was niet alléén gericht tegen Rutte. „Ik hoor zo veel mensen zeggen dat Nederland een gaaf land is.” Ze zei te streven naar „een stabiele coalitie met breed draagvlak”, en liet in het midden of dat een meerderheids- of een minderheidscoalitie moest zijn. Kaag kan Rutte aanvallen, maar niet helemáál afwijzen.