Recensie

Recensie Film

Indrukwekkende reconstructie van een Sovjet-Russische doofpot

Drama Het trouwe partijlid Ljoeda komt er langzaam achter hoe de Sovjet-autoriteiten een staking hebben neergeslagen in haar stad. (●●●●●)

Tot Ljoeda (Joelia Vysotskaja) dringt langzaam door wat er is gebeurd in haar woonplaats, in ‘Dear Comrades’.
Tot Ljoeda (Joelia Vysotskaja) dringt langzaam door wat er is gebeurd in haar woonplaats, in ‘Dear Comrades’.

Het is een gruwelijk detail in Dear Comrades!: na het gewelddadig neerslaan van een arbeidersstaking in juni 1962 plakt het bloed aan het hete asfalt in Novotsjerkassk. Er rest de communistische autoriteiten niets dan de plek des onheils van een nieuwe laag asfalt te voorzien. ’s Avonds organiseren ze er een dansfeest, alsof er niets gebeurd is.

De krachtige scène is bovendien een mooie metafoor voor waar de film van oudgediende Andrej Kontsjalovski (1937) over gaat: de cover-up van dit hele incident in opdracht van partijleider Chroesjtsjov. Niemand mag ervan weten, wat betekent dat de inwoners van Novotsjerkassk een verklaring moeten ondertekenen dat zij niets gezien hebben. Wie dat niet wil, krijgt de kogel.

Dear Comrades! is een in alle opzichten indrukwekkende reconstructie van deze doofpot. Kontsjalovski kiest daarbij het perspectief van Ljoeda, trouw partijlid en streng lid van een plaatselijke communistische commissie. Met die positie komen privileges, zo hoeft Ljoeda niet in de rij te staan als zij boodschappen doet. Ze woont in een kleine flat met haar vader en opstandige dochter Svetka. Ze verlangt terug naar de overzichtelijke tijd onder Stalin. Nu zijn producten op rantsoen en worden plaatselijke arbeiders ontevreden. Dat zij in staking gaan is tegen het zere been van de autoriteiten. De staking loopt uit de hand, er wordt met scherp geschoten en er vallen doden, waarna paniek uitbreekt. Ook bij Ljoeda, want waar is Svetka?

Kontsjalovski laat Dear Comrades! eruitzien als een Sovjet-film uit 1962, in zwart-wit en gefilmd in het oude, bijna vierkante beeldformaat van 1.33:1. De film begint met het Russische volkslied – geschreven door de vader van Kontsjalovski – en Ljoeda zingt meermaals nostalgische strofes over kameraden die het moederland beschermen uit Lente (1947), een oude (propaganda)film. Maar het Sovjet-idealisme maakt bij Ljoeda langzaam plaats voor realiteitszin over wat er precies gebeurd is in haar woonplaats en welke kwalijke rol de autoriteiten daarbij speelden. De schellen vallen haar van de ogen tijdens de zoektocht naar Svetka, waarbij zij hulp krijgt van een sympathieke KGB-agent – en dat terwijl de KGB een cruciale rol had in het bloedig neerslaan van de vreedzame arbeidersprotesten.

Lees ook: Een festival van bloedbaden, over het IFFR van begin 2021

In interviews vertelde Kontsjalovski dat Dear Comrades! gaat over de generatie van zijn ouders die vocht in de Tweede Wereldoorlog, hun blinde geloof in het communisme en onvoorwaardelijke vertrouwen in de politieke leiders van hun land. Hun loyalisme aan de Sovjet-Unie laat Kontsjalovski overtuigend zien. Subtieler is zijn kritiek op dit blinde geloof. De eerste keer dat Ljoeda het patriottistische lied meezingt uit de film Lente is dit nog uit volle overtuiging, de laatste keer is het vooral ironisch. Ljoeda weet inmiddels hoe de vork in de steel zit en beseft dat haar eerdere sentiment vals is.

Dear Comrades! laat alles zien in een sobere stijl. Tel daarbij het indringende spel van Joelia Vysotskaja (Kontsjalovski’s echtgenote) op als partijbureaucraat Ljoeda, en je hebt een historische film die je niet licht vergeet.