Recensie

Recensie Film

Geneeskundige principes en morele ambiguïteit in biopic over urinedokter

Biopic Het fascinerende portret van Tsjechisch ‘urine-orakel’ Jan Mikolasek beslaat een periode van veertig jaar en eindigt in 1957, als de nieuwe communistische machthebbers de psychologisch complexe kruidendokter liever kwijt dan rijk zijn.

Urinedokter Jan Mikolasek (Ivan Trojan) in ‘Charlatan’.
Urinedokter Jan Mikolasek (Ivan Trojan) in ‘Charlatan’.

De scènes waarin ‘urine-orakel’ Jan Mikolasek (1887-1973) de vele flesjes urine monstert die hij dagelijks binnenkrijgt zijn esthetisch gezien een hoogtepunt in Charlatan. Hij schudt de flesjes heen en weer en houdt ze in het licht, wat prachtige gele reflecties oplevert op zijn gezicht en witte doktersjas. Vaak komen de monsters van dichtbij in beeld en ziet de kijker wat Mikolasek waarneemt: bijna geen enkel urinemonster is helder. Afgaande op wat er door de urine zweeft, komt hij tot zijn oordeel: nierstenen, diabetes, alvleesklierkanker. Daarna biedt hij de patiënt de keuze uit verschillende, eigenhandig gemaakte kruidenextracten.

De losjes op feiten gebaseerde biografische film Charlatan draait daarbij niet om de vraag of Mikolasek een kwakzalver is. De Poolse regisseur Agnieszka Holland schetst een fascinerend portret van een man die enerzijds koppig vasthoudt aan zijn geneeskundige principes en anderzijds keuzes maakt die moreel ambigu zijn – wat een krachtige slotscène oplevert.

Als de Tsjechische president Zapotocky in 1957 sterft, een van Mikolaseks patiënten, valt zijn bescherming weg. Het nieuwe communistische bewind ziet hem als charlatan, iemand die onder valse voorwendselen goedgelovige mensen geld aftroggelt. Bovendien rijdt hij in een Amerikaanse auto, wat op zijn minst decadent is in een land waar armoede heerst.

De film schiet heen en weer in de tijd en bestrijkt een periode van zo’n veertig jaar. Als jonge soldaat raakt Mikolasek getraumatiseerd, iets wat wellicht zijn kilte en momenten van blinde woede verklaart. Dat de jonge Mikolasek wordt gespeeld door de zoon van de indrukwekkende hoofdrolspeler Ivan Trojan is een mooi detail. Holland staat ook stil bij de nazitijd en het moment waarop Mikolasek nazitopman Martin Bormann behandelt. Maakt dat van Mikolasek een collaborateur of ligt het ingewikkelder? Het is aan de toeschouwer daarover te oordelen.

Charlatan gaat ook over het privéleven van de psychologisch complexe kruidendokter, wat halverwege tot een verrassing leidt. Maar de kern van Hollands boeiende biopic draait om de repressie van de nieuwe communistische regering, die Mikolasek liever kwijt dan rijk is. Of die onderdrukking anders van aard is dan die van de Gestapo tijdens de Tweede Wereldoorlog is een van die vragen die Holland stelt en suggestief open laat.