Opinie

Al is racisme in Nederland ‘systemisch’ of ‘geïnstitutionaliseerd’, het is niet te vergelijken met racisme in de VS

Stephan Sanders

Niet in Haarlem, maar in Kaapstad. Niet naar de Universiteit van Amsterdam, maar naar de University of the Western Cape (UWC), denigrerend ook wel ‘bush-college’ genoemd. Niet de hockeyclub te Oldenzaal, maar die ene hockeyclub in Kaapstad, die enkel mocht uitkomen in de league voor ‘kleurlingen’. Was ik geboren en opgegroeid, niet in het land van bio-moeder, maar van mijn verwekker, dan had mijn Zuid-Afrikaanse leven er zo uitgezien. Ik weet niet hoe of wie ik dan was geweest, maar de mogelijkheid van dat parallelle leven kan ik niet van me afschudden.

Gisteren was ik in Amsterdam-Zuidoost, waar het Nelson Mandela Gedenkteken werd onthuld in het park dat vroeger het Bijlmerpark heette, maar dat sinds 2014 naar de grote, Zuid-Afrikaanse voorman is vernoemd. Al dat gedenken is meer dan terecht. Mandela en zijn strijdgenoten hebben ervoor gezorgd dat de gekleurde en zwarte Zuid-Afrikanen mochten leven buiten de lijnen van hun huidskleur-arrest. Grote delen van steden, scholen, sportverenigingen, restaurants, winkels en treincoupés waren voor hen niet of nauwelijks toegankelijk.

Het is een schitterende beeldengroep geworden, vervaardigd door de Zuid-Afrikaanse kunstenaar Mohau Modisakeng: fragmenten van gezichten, in brons gegoten, die samen een portret vormen. Het is ook verdiend dat het beeld in Amsterdam- Zuidoost staat, want dit is de wijk die het multiculturele leven heeft uitgevonden voor Amsterdam.

Mandela is, zeker na zijn dood in 2013, uitgegroeid tot een vaste naamgever van scholen, parken, gebouwen en pleinen, ook in Nederland. In die zin mag je hem vergelijken met Martin Luther King: mijn Nederlandse jeugd was zo ongeveer gestoffeerd met MLK.

Toch blijft het gek, dat niemand zich in dit soort gevallen de vraag stelt naar de ‘culturele toe-eigening’, zoals dat modieus heet. Ik zie daar geen bezwaar in, maar anderen ageren daar fel tegen. Ook als het racisme in Nederland ‘systemisch’ is of zelfs ‘geïnstitutionaliseerd’, het is nooit te vergelijken geweest met het Amerikaanse racisme en de Zuid-Afrikaanse apartheid. Zwarte Piet, hoe aanstootgevend ook, is toch van een andere orde dan de pasjeswet, die zwart en gekleurd buiten de witte domeinen hield. Mogen we King, Mandela zomaar annexeren?

Ik zeg: ja, maar zeg ook: mits we begrijpen dat we Mandela’s voorbeeld eren, zijn transhumanisme, dat het menselijke vermogen tot verzoening oversteeg. De adder onder het groene gras van Amsterdam-Zuidoost: het idee dat de omstandigheden waarin zwarte en gekleurde Nederlanders verkeren volmaakt te vergelijken zijn met die van hun voorgangers in de Verenigde Staten en Zuid Afrika. Eén pot nat. Micro-agressie staat gelijk aan een officieel schoolverbod. Ik zeg: neen.

Stephan Sanders schrijft elke maandag op deze plek een column.