In Stigters documentaire ‘Three Minutes’ worden geen namen maar gezichten herdacht

Filmfestival Venetië Voor haar documentaire ‘Three Minutes’ heeft Bianca Stigter drie minuten amateurfilm uit 1938 weten te verlengen tot een documentaire van 70 minuten. Veel van de anonieme joodse Polen die op de beelden te zien zijn, overleefden de oorlog niet.

Scène uit Bianca Stigters documentaire ‘Three Minutes. A Lenghtening’ die op het filmfestival van Venetië in première ging.
Scène uit Bianca Stigters documentaire ‘Three Minutes. A Lenghtening’ die op het filmfestival van Venetië in première ging. Beeld Copyright US Holocaust Memorial Museum

De tijd stilzetten of de tijd terugdraaien is kansloos. Maar de tijd oprekken en vertragen is misschien niet bij voorbaat gedoemd te mislukken. Bianca Stigter, historicus en redacteur van NRC, doet een boeiende poging om de geschiedenis te vertragen in haar eerste documentaire Three Minutes. A Lenghtening, die in première ging op het filmfestival van Venetië.

Stigter buigt zich in de film over schaarse filmbeelden in kleur van een joods stadje in Polen voor de Tweede Wereldoorlog. Veelal zijn het kinderen die zich verdringen voor de kostbare 16mm-camera – een moderne uitvinding die ze nog nooit van zo dichtbij hebben gezien. De beelden zijn geschoten in 1938. Het grootste deel van de mensen in beeld is enkele jaren later gedood tijdens de holocaust. Die wetenschap geeft de onschuldige beelden tragische zeggingskracht.

Lees ook: In elke Amsterdamse straat huisde de oorlog

Stigter heeft de drie minuten amateurfilm weten te ‘verlengen’ tot een documentaire van 70 minuten. De beelden zijn gedraaid door de Amerikaanse zakenman van Poolse origine David Kurtz, die tijdens een reis door Europa een bezoek bracht aan zijn geboortestad Nasielsk. De camera was zo nieuw voor hem dat hij regelmatig ongewild met zijn eigen wandelstok voor de lens zwaaide.

Droevigstemmend

De beelden zijn teruggevonden door zijn kleinzoon Glenn Kurtz, die het boek Three Minutes in Poland schreef over zijn speurwerk naar aanleiding van de film. Hij is ook een van de belangrijke sprekers in de film. Maar Stigter heeft het grote voordeel dat ze direct met het medium film kan werken: door beelden te vertragen, in te zoomen, stil te zetten en te herhalen.

Zo krijgt de film iets van een droevigstemmend detectiveverhaal. Wat staat er op de naamplaat van de kruidenierswinkel, die kort in beeld komt? Waarom hebben de jongens in de film verschillende soorten petten op? Welke bomen zijn er rond het marktplein geplant, waar zich slechts enkele jaren later mensonterende taferelen zullen afspelen?

Sommige vragen krijgen een heel precies antwoord: aan de hand van de lichtval is vast te stellen dat de beelden rond 11.00 uur ’s ochtends zijn gemaakt. Andere vragen zullen altijd onbeantwoord blijven. Slechts van een enkeling van de vele tientallen mensen voor de camera is de naam bekend. Herdenken gaat juist vaak gepaard met een opsomming van namen; in Three Minutes worden de gezichten herdacht, onderstreept Stigter in de voice-over, die is ingesproken door actrice Helena Bonham Carter. Een uitzondering is Maurice Chandler die wél is geïdentificeerd, de oorlog overleefde en in de film boeiend vertelt over zijn jongensjaren in Nasielsk.

Stigters omgang met het verleden ademt de geest van schrijver W.G. Sebald: het doel is niet zozeer de geschiedenis zo feitelijk en volledig mogelijk te reconstrueren, maar om het verleden – al is het maar kortstondig – opnieuw te laten opleven aan de hand van een soms alledaags detail of een fragment. Daarin is Three Minutes zonder meer geslaagd.