Volgens de Nederlands-Libanese journalist Kim Ghattas was 1979 minstens zo’n belangrijk kantelpunt als de aanslagen van 9/11.

Foto Diego Ibarra Sánchez

Interview

‘Het Westen kijkt te veel door een religieuze bril naar het Midden-Oosten’

Kim Ghattas | auteur Midden-Oosten De streng islamitische regimes hebben het Midden-Oosten de laatste decennia weinig goeds gebracht, vindt Kim Ghattas. Maar het Westen gaat daarbij volgens haar niet vrijuit. „Niemand vraagt christenen ooit zich van Anders Breivik te distantiëren.”

Net wanneer ons gesprek via Whatsapp is begonnen, valt bij Kim Ghattas in Beiroet de stroom uit. Even later is de Libanees-Nederlandse journalist weer online. Omdat ook haar airco is uitgevallen heeft ze zich met een fles mineraalwater tegen de hitte gewapend. De stroomvoorziening wordt steeds slechter, vertelt Ghattas. „Libanon is stervende”, zucht ze. „Door corruptie. Het is een oud probleem, een kwestie van falend leiderschap.”

Ghattas (44), die naam maakte als BBC-correspondent en auteur is van het veel geprezen boek Black Wave (Zwarte Golf), heeft een scherp oog voor de drastische veranderingen die zich de afgelopen decennia in het Midden-Oosten hebben voltrokken. Veelal niet ten goede. Al als meisje in Beiroet werd ze daarmee geconfronteerd gedurende de verwoestende Libanese burgeroorlog (1975-1990) en later als journalist tijdens haar vele reizen door het Midden-Oosten. Niet voor niets luidt de eerste, enigszins vertwijfelde zin van haar boek: „Wat is er met ons gebeurd?” Met name de opkomst van religieus extremisme en onverdraagzaamheid jegens andersgezinden hebben de regio enorme schade berokkend, betoogt ze. En het Westen gaat daarbij niet vrijuit.

Voor Ghattas is 1979 minstens zo’n belangrijk omslagpunt als de aanslagen van 9/11. Dat jaar had de Iraanse islamitische revolutie plaats, die de heerschappij van de door de VS gesteunde sjah verving door een streng islamitisch regime onder leiding van ayatollah Khomeiny. „In één klap van de sjah van Iran met zijn beleid van verwesterlijking naar een sjiitische theocratie was een enorme schok”, zegt Ghattas. Niet alleen voor Iran maar voor de hele regio.

Later dat jaar bezetten radicale soennitische moslims de Grote Moskee in Mekka, het belangrijkste heiligdom in de islamitische wereld, en riepen op tot omverwerping van het Saoedische koningshuis. Hun opstand werd hard neergeslagen. Ghattas: „Bang om het lot van de sjah te delen gooiden de Saoedische heersers de samenleving na de bezetting van de moskee dicht. Meisjesscholen, maar ook bioscopen werden gesloten en er werd een puriteinse vorm van de soennitische islam opgelegd.”

In december 1979 ten slotte viel de Sovjet-Unie Afghanistan binnen om er een regering van haar keuze te installeren. Daarmee lokte ze een brede opstand uit van islamitische verzetsstrijders, die jaren zou duren en in de hele islamitische wereld solidariteit opriep. Ook de VS steunden het verzet overigens. „Door al deze gebeurtenissen in 1979 gingen de mensen in het Midden-Oosten op een andere manier naar zichzelf en hun samenleving kijken”, zegt Ghattas.

Maar Iran en Saoedi-Arabië kwamen als kemphanen tegenover elkaar te staan.

„Onder Khomeiny wilde Iran de leider van de islamitische wereld zijn. De Saoediërs legden zich daar niet bij neer en realiseerden zich bovendien dat de sjah van Iran niet in staat was gebleken de geestelijken in bedwang te houden. Daarom sloten ze een pact met hun eigen geestelijken om een conservatieve islam te handhaven. Tussen Iran en Saoedi-Arabië werd de vraag: wie is de heiligste van ons tweeën? Voor de samenleving in beide landen werden de jaren 80 en een deel van de jaren 90 hierdoor een periode van duisternis. Het is geen toeval dat veel van de jongemannen die de vliegtuigen in 2001 kaapten werden geboren rond 1979 en opgroeiden in die donkere jaren.”

Wat betekenden de aanslagen van 9/11 voor het Midden-Oosten?

„Ook die vormden in veel opzichten een keerpunt. Niet alleen voor de VS, ook voor het Midden-Oosten. De verstandhouding tussen het Westen en moslims verslechterde erdoor. De aanslagen resulteerden bovendien in de oorlog tegen de terreur, die alles nog erger maakte. Die leidde weer tot de oorlog in Irak, die bar slecht was voorbereid door de Amerikanen. Door de oorlog in Irak besteedden de VS minder aandacht en middelen aan Afghanistan, wat weer ten koste ging van hun interventie daar. Dankbaar maakten de Iraniërs gebruik van een gouden kans hun invloed in Irak uit te breiden. Ze waren min of meer ontketend, begonnen zelfs een eigen nucleair programma.”

Hoe belangrijk was de verslechterde relatie met de moslims van de VS en Europa?

„Het is verschrikkelijk dat sinds 9/11 moslims allemaal over één kam worden geschoren en constant met wantrouwen worden bejegend. Ze moeten steeds maar weer uitleggen dat ze geen extremisten zijn. Niemand vraagt christenen ooit zich van iemand als Anders Breivik te distantiëren. Ik vind dat erg oneerlijk. We praten nu over gematigde moslims, alsof je een extremist bent wanneer je geen gematigde moslim bent. Over gematigde christenen hebben we het nooit. En laten we bovendien niet vergeten dat moslims zelf de grootste slachtoffers zijn van het geweld van een klein groepje extremisten. Dus ik denk dat het Westen nog eens na moet denken over dit discours.”

Precies wat Al-Qaida hoopte te bereiken: moslims en christenen tegen elkaar opzetten.

„Erg genoeg is dat waar. Het Westen moet niet het project van Osama bin Laden op zich nemen. Wat het bovendien vergeet is dat al tussen 1979 en 9/11 veel moslims zich hebben verzet tegen extremisme in hun land, zonder dat het Westen daarvoor enige belangstelling toonde.”

Hoe bedoelt u?

„In landen als Pakistan en Egypte waren moslims de eersten die werden gedood door islamitische extremisten. Onder de dictaturen van Zia ul-Haq en Hosni Mubarak, die gesteund werden door het Westen, nam de onverdraagzaamheid toe, deels onder invloed van de trends die sinds 1979 in Iran en Saoedi-Arabië aan kracht wonnen. Het was ook een boemerang-effect van de oorlog in Afghanistan. Jonge mannen die daar hadden meegevochten keerden opgezweept terug naar Egypte. En de eersten die ze doodden waren Egyptische intellectuelen, progressieve seculiere geesten. En wat deed het Westen? Niet veel bijzonders, omdat het het Westen niet direct raakte.”

Vrouwen werden het kind van de rekening?

„Zia ul-Haq beperkte de rechten van de vrouw in Pakistan. Veel vrouwen protesteerden daar in de jaren 80 tegen, maar in het Westen kon het niemand wat schelen omdat Zia hun lieveling was wegens de Afghaanse oorlog tegen de Sovjet-Unie. Dus het is hoe dan ook wat kras om vandaag de dag te zeggen: waarom komen jullie als moslims niet in opstand tegen het extremisme? In werkelijkheid doen ze dat al 40 jaar maar niemand in de VS en Europa maakte zich er druk over, omdat het ze tot de aanslagen van 9/11, Madrid, Londen, Parijs en elders niet had geraakt.”

Lees ook Twintig jaar strijd: de Amerikaanse oorlog tegen moslimterreur die de wereld veranderde

Kijkt het Westen te veel naar het Midden-Oosten door een religieuze bril? Veel mensen associëren Arabieren en moslims met terreur.

„Absoluut! We moeten verder kijken dan de nieuwskoppen over terrorisme en tirannen. Dat is ook het hele punt van mijn boek. Laat het menselijke gezicht van de regio zien, de verhalen, de poëzie, de literatuur en de praktiserende moslims die progressief, open, liberaal, seculier zijn en die geloven in de scheiding van staat en religie! De woorden seculiere moslim hoeven elkaar niet uit te sluiten. Ik heb vrienden die seculier en moslim zijn. Ze zijn geen kleine minderheid.”

Hebben ze het tij mee?

„Dat zou ik graag denken, maar zeker ben ik er niet van, want Iran en Saoedi-Arabië nemen bij hun rivaliteit steeds meer hun toevlucht tot nationalisme en populisme. Daardoor is de nieuwe uitdaging waarmee progressieven te kampen hebben niet zozeer van religieuze aard, maar moeten ze zich te weer stellen tegen nationalistische, autoritaire regimes. Kijk naar (de vermoorde, red.) Jamal Khashoggi, hij was geen extremistische fundamentalist maar een journalist. Of naar Loujain al-Hathloul, die twee of drie jaar gevangen heeft gezeten in Saoedi-Arabië. Zij riep niet op tot een islamitische jihad tegen het Westen, zij vroeg om meer vrijheid. Dat is misschien wel bedreigender voor de autocraten in de regio, want het laat zien dat er een alternatief is voor hun dictatoriale bewind.

Het is niet in Amerika’s belang zich echt uit het Midden-Oosten terug te trekken

Hoe komt het dat het Westen, vooral de VS, Saoedi-Arabië zo lang de hand boven het hoofd houdt, terwijl Iran er van langs krijgt?

„Dat heeft natuurlijk ook met Irans activiteiten te maken, zoals de gijzeling van de ambassade in 1979 en de acties van Hezbollah. Saoedi-Arabië wordt als een tegenwicht gezien. En de Saoediërs voeden de vrees voor Iran waar ze kunnen. Ze zijn als de dood dat op zekere dag de Amerikanen vrienden worden van Iran. Daarom schrokken ze ook zo toen Obama een nucleair akkoord met Iran sloot.”

De Amerikanen lijken zich steeds meer terug te trekken uit het Midden-Oosten.

„Je merkt wel dat ze er minder prioriteit aan willen geven. Ze zouden graag meer doen in het Midden-Oosten met minder middelen. Maar in militair opzicht zie ik, afgezien van Afghanistan, nog weinig echte verschuivingen. Bedenk ook dat de concurrentiestrijd tussen China en de VS zich tot Afrika en het Midden-Oosten uitstrekt. Het is niet in Amerika’s belang zich echt uit het Midden-Oosten terug te trekken.”

Tien jaar geleden bracht de Arabische Lente even hoop in het Midden-Oosten. Maar de resultaten daarvan waren teleurstellend.

„Het is niet redelijk te verwachten dat je na veertig jaar dictatuur direct een perfecte democratie kunt hebben. Laten we niet vergeten dat Egypte een democratische verkiezing had en dat Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten het resultaat niet aanstond, omdat de Moslimbroederschap erdoor aan de macht kwam. Ze hebben er alles aan gedaan president Morsi omver te werpen. In de regio zie ik trouwens wel weer een beweging opkomen voor meer burgerrechten, goed bestuur en rechtvaardigheid. Kijk naar de recente massale protesten in Libanon, Irak en Palestina.”

Hoewel veel in het Midden-Oosten slecht gaat, eindigt uw boek op een optimistische noot.

„De mensen die opgroeiden in de schaduw van de Berlijnse Muur dachten ook niet dat die zou vallen. Toch gebeurde dat en er kwam een eind aan de Koude Oorlog. De gebeurtenissen die in 1979 samenvielen, brachten een heel donker decennium voort. Maar de geschiedenis heeft geleerd dat het ook anders kan.”


Terroristische aanslagen

Vier aanslagen

Terroristen plegen vier aanslagen met gekaapte passagiersvliegtuigen. Twee toestellen boren zich in de Twin Towers van het World Trade Center in New York, een derde in het Pentagon in Washington. Een vierde stort neer in Pennsylvania. Bij de aanslagen komen bijna drieduizend mensen om.

Oorlog tegen terrorisme

Na de aanslagen van 11 september (of: ‘9/11’) begint de Amerikaanse president Bush jr. de ‘Oorlog tegen Terreur’. In Afghanistan jagen de VS op het brein achter de aanslagen, Osama bin Laden. In 2003 vallen de VS, samen met de Britten, Irak binnen. Bush’ oorlog is nooit ten einde verklaard.