Opinie

Alarmbellen gaan af, maar niemand luistert

Maxim Februari

Ik las het in de Libelle. „Sonja Bakker geeft plagiaat toe, maar zegt geen sorry.” Het team van dieetgoeroe Bakker heeft zonder bronvermelding recepten met foto’s van buitenlandse foodbloggers overgenomen en via Google Translate vertaald. Zo doken ‘4 Al fresco simply seasoned chicken burgers’ in Nederland op als ‘4 eenvoudig gekruide kipburgers’. „De bloggers zijn er kapot van”, schrijft RTL Boulevard.

Het is niet de eerste keer dat Sonja Bakker wordt beticht van fraude. Maar in het verleden liepen klachten op niets uit. Een oud-medewerker, die alleen anoniem wil verklaren, verbaast zich erover dat het zo lang heeft geduurd voordat er ophef ontstond. En precies hetzelfde geldt in een ander deel van de wereld en in andere kringen voor de befaamde psycholoog en gedragseconoom Dan Ariely. Schrijver van een internationale bestseller over oneerlijkheid.

Half augustus verscheen op het blog Data Colada een post van drie auteurs in samenwerking met een groep onderzoekers „die verkiezen anoniem te blijven”. Ze toonden aan dat Ariely data heeft vervalst in het baanbrekende onderzoek uit 2012 waarop zijn reputatie berust.

Ook dit was niet voor het eerst: er waren al eerder zorgen geweest over Ariely. Waarom duurde het dan zo lang voordat dit geknoei met data serieus aan het licht kwam, vragen de bloggers. Je kunt bestrijding van wetenschappelijke fraude toch niet overlaten aan „een paar anonieme (getergde en bange) klokkenluiders en nog wat (getergde en bange) bloggers”?

Zo werkt waarheidsvinding. Eerst jarenlang stilzwijgen en dan angstige en anonieme verklaringen van mensen die zich afvragen waarom het zo lang heeft geduurd. Eigenlijk is de fraude zelf niet eens zo interessant in de gevallen van Bakker en Ariely: interessanter is de cultuur die fraude mogelijk maakt en in stand houdt. Kennelijk bestaat onder publiek de behoefte belazerd te worden. Niet alleen de goeroes maar ook hun klanten hebben belangen.

Nu is dit allemaal tot daar aan toe als het om kipburgers en plagiaat gaat. Het wordt erger als wetenschappelijke experimenten in serieuze publicaties niet blijken te kloppen en de betrouwbaarheid van de wetenschap in het geding raakt. Zeker als dit vaker voorkomt op een wetenschapsterrein: ook gedragseconoom en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman heeft bevindingen die hij als feit presenteerde – ‘disbelief is not an option’– moeten terugtrekken.

In de opwinding over nepnieuws is dit een onderbelicht gegeven: dat niet alleen de wappies zich voor de gek laten houden, maar dat ook het academische publiek, het congres-publiek, het professionele publiek, zich graag laat ringeloren. Dat publiek wil een bepaald soort kennis en krijgt het in de vorm van sweeping statements. Simpele waarheden die direct bruikbaar zijn in de beroepspraktijk. Ongeloof is geen optie.

Je kunt je ervan af maken door te zeggen dat het ligt aan het vakgebied van de gedragseconomie of de sociale psychologie. Dat alleen gedragswetenschappers vatbaar zijn voor frauderen. Maar in de fraudeoogst van de afgelopen maand zat ook Elizabeth Holmes met haar leugens over een medische vinding die razendsnelle bloedtesten mogelijk zou gaan maken. Holmes haalde bij serieuze investeerders honderden miljoenen op voor haar bedrijf Theranos. Ze staat deze dagen voor de rechter.

Het zijn diverse gevallen. Maar er zit een overeenkomst in de verantwoordelijkheid van de omgeving en de hardnekkigheid waarmee die signalen negeert. Alarmbellen gaan af, maar niemand luistert. Er is te veel geld en vertrouwen geïnvesteerd en nu kan niemand meer terug. Vertelt gedragseconoom Kahneman dat je met manipulatie van het menselijk geheugen de verkoop tientallen percentages kunt opkrikken, dan spenderen overheden en bedrijven honderden miljoenen aan zulke trucs. Hoe meer geld ze uitgeven, hoe moeilijker het wordt serieus te blijven.

Daan Roosegaarde maakt onder de naam Liquid Landscape een installatie die kunstenaar Zoro Feigl onder de naam Floating Field al jaren eerder maakte. Het is maar een plagiaatkwestie, net als de kipburgers, geen geknoei met gegevens zoals bij Ariely en Holmes. Maar ook hier hetzelfde patroon: het is niet voor het eerst en ook hier zijn zoveel geïnvesteerde belangen dat de geplagieerde wordt gevraagd zijn werk aan te passen; de kopie is namelijk al internationaal gepresenteerd. Het origineel dreigt onverkoopbaar te worden.

Het publiek heeft behoefte aan helden en wondermiddelen. En omdat er geen helden en wondermiddelen bestaan, investeert het in illusionisten. Dat geldt niet alleen voor de aanhang van populistische partijen, maar ook voor bedrijven, overheden, universiteiten en hun personeel.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.