Moord, pest en euthanasie

In 2021 is het 200 jaar geleden dat Napoleon Bonaparte overleed. belicht de keizer en zijn wereld. Deze aflevering: in 1799 vergiftigde Napoleon zijn eigen soldaten met laudanum.
Illustratie Roland Blokhuizen
Illustratie Roland Blokhuizen

Nadat Napoleon Egypte aan zich had onderworpen, wilde hij in 1799 zijn Ottomaanse vijanden ook uit het Heilige Land verjagen. In maart sloeg hij het beleg voor Jaffa en de stad viel na enkele dagen. De gevolgen voor de verdedigers waren afgrijselijk. Ze hadden geweigerd zich over te geven en hadden de officier onthoofd die hun het aanbod was komen brengen. Nu namen de Fransen wraak. De stad werd twee dagen lang bloedig geplunderd.

Aan het eind van deze geweldsorgie resteerden nog zo’n 1.500 krijgsgevangenen. Napoleon was niet van plan die te gaan bewaken. Daarbij speelde mee dat een aantal van deze mannen al eens beloofd had de wapens niet meer tegen hem op te nemen en dat tóch weer gedaan had. Napoleon gaf daarom het bevel ze allemaal te doden.

Stafchef Berthier protesteerde, maar zijn baas bitste dat hij maar een klooster in moest gaan als hij hier niet tegen kon. Dat zag Berthier nog minder zitten. De Ottomaanse militairen werden op het strand van Jaffa met musket en bajonet geëxecuteerd.

De vergelding – al dan niet goddelijk – liet niet lang op zich wachten. Onder de Franse troepen in Jaffa brak de pest uit. Een Franse kapitein van de cavalerie schreef in zijn memoires dat de zieken binnen korte tijd bulten kregen in oksels en liezen en dat na 24 uur de rest van het lichaam en de tanden zwart werden. Niet veel later overleden bijna alle patiënten, ijlend van de koorts. Omdat de Ottomaanse bevelhebber Jezzar weigerde een gevechtspauze in te lassen om de doden te begraven, zaten de Fransen opgescheept met kadavers die een vreselijke stank verspreidden. „We droegen constant een zakdoek voor onze neus en mond en konden eten noch drinken, omdat we dan van de lucht zouden stikken.”

Napoleon toonde geen vrees in zijn omgang met de pestlijders. Hij bezocht ze in het ziekenhuis en hielp zelfs met het verplaatsen van patiënten. Hij was van mening dat je met wilskracht bij jezelf de genezing van de ziekte kon bevorderen.

De veldtocht belandde in een impasse toen Napoleons beleg van de stad Acre (nu Akko) eind mei op een mislukking uitliep. Twee maanden later besloot hij naar Egypte terug te keren. Daarbij diende zich een probleem aan: wat te doen met de Franse zieken en gewonden?

De jonge generaal toonde zich jegens zijn eigen mannen net zo hard als tegenover de Ottomaanse gevangenen. (Al zag hij zichzelf juist als genadig: hij vermoedde dat ze door de Ottomanen gemarteld zouden worden. Die vrees was niet onterecht, want Jezzar had al eens veertig christenen in een zak laten naaien en in zee verdronken.)

Napoleon vroeg zijn legerarts een dodelijk drankje te maken voor de soldaten die niet in staat zouden zijn de mars op eigen kracht te voltooien. Die weigerde, met beroep op de Eed van Hippocrates. Uiteindelijk maakte een apotheker een middeltje met laudanum (opium) dat een einde maakte aan het leven van zo’n twintig man.