Maria Yazdanbakhsh: „Een vaccin dat hier in het Westen werkt, is in Afrika en Azië lang niet altijd effectief.”

Foto Hans Oostrum/NWO

Interview

Parasieten kunnen ons ziek maken, maar ook ons afweersysteem helpen

Maria Yazdanbakhsh | parasitoloog Parasieten kunnen ons ziek maken. Maar ze kunnen ook het afweersysteem helpen. Maria Yazdanbakhsh krijgt een Spinozapremie voor haar onderzoek hiernaar.

Een Indonesisch houtsnijwerk met haar naam erin, ‘Prof. M. Yazdanbakhsh’. Gekleurde doeken en kunstige maskers uit Gabon. Bierflesjes van de British Society of Parasitology, met namen en afbeeldingen van parasitaire wormen. Eén blik op haar werkkamer laat zien dat Maria Yazdanbakhsh (1959), hoogleraar en hoofd van de afdeling Parasitologie in het Leids Universitair Medisch Centrum, een internationaal georiënteerde loopbaan heeft. Juist omdat ze grensoverschrijdende samenwerkingen zo belangrijk vindt, wilde ze al een tijd praten over internationalisering met Marcel Levi, voorzitter van wetenschapsfinancier NWO.

„Een paar weken geleden belde hij me op, dus ik dacht: ha, dat treft! Maar toen zei hij ‘gefeliciteerd’. Waar héb je het over, vroeg ik. Toen bleek dat het LUMC me stiekem had voorgedragen voor de Spinozapremie.”

Die premie is de allerhoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap, en wordt jaarlijks toegekend aan diverse onderzoekers die baanbrekend werk hebben verzet. Elke laureaat krijgt 2,5 miljoen euro voor wetenschappelijk onderzoek en verwante activiteiten.

Lees over de premies van dit jaar: Zes wetenschappers krijgen Spinoza- en Stevinpremies

Baanbrekend is het werk van Yazdanbakhsh zeker. Ze onderzoekt zowel in het lab als in het veld al decennialang manieren waarop parasieten ons immuunsysteem manipuleren. Met haar ontdekking dat parasitaire infecties bescherming kunnen bieden tegen allergieën leverde ze een belangrijke bijdrage aan de zogeheten hygiënehypothese.

Wat houdt die hygiënehypothese in?

„In 1989 ontwikkelde een Britse epidemioloog een theorie die stelt dat je allergisch kunt worden als je afweer te weinig geprikkeld wordt. Hij ontdekte dat kinderen met weinig broers en zussen een grotere kans op hooikoorts hadden, omdat ze minder werden blootgesteld aan infecties. Daardoor zou het immuunsysteem later overactief reageren op relatief onschuldige prikkels.”

Hoe spelen parasieten daarin een rol?

„Simpel gezegd heb je twee soorten afweer. Als je op jonge leeftijd veel infecties met bacteriën en virussen doormaakt, dan ontwikkel je een sterke afweer van het eerste type. Als dat niet gebeurt, dan wordt het tweede type dominant. Maar dat afweersysteem reageert zó gevoelig dat de kans op allergieën ook toeneemt. Opvallend genoeg ontdekten we tijdens veldstudies in Afrika en Zuidoost-Azië dat bij mensen op het platteland allergieën nauwelijks voorkomen, zelfs al is dat tweede afweertype sterk ontwikkeld. En zo kwamen we een derde type afweer op het spoor, een overkoepelend regulatoir systeem, dat de andere twee onder controle houdt. Dat wordt actief na parasitaire infecties, waarschijnlijk door bepaalde moleculen die ook in de wormen aanwezig zijn. Daardoor houdt de afweer zich gedeisd, en reageert niet te heftig op onschuldige prikkels.”

In lage hoeveelheden kun je parasieten wellicht zien als organismen die met ons samenleven zonder schade aan te richten

Kun je dan zeggen: parasieten zijn gunstig?

„Zo eenvoudig is het niet. Je hebt ontzettend veel parasieten – niet alleen wormen, maar ook eencelligen – en die kunnen zeker nare ziektes veroorzaken. Bij mensen komen een stuk of zeven wormen veel voor, waaronder mijnworm en schistosoma. Van mijnworm kun je bijvoorbeeld bloedarmoede krijgen. Maar de crux lijkt hem te zitten in aantallen. In lage hoeveelheden kun je parasieten wellicht zien als commensalen, organismen die met ons samenleven zonder schade aan te richten. We moeten parasieten beter leren begrijpen. Daarom hebben we in 2017 bij het LUMC het Controlled Human Infection Center opgericht.”

Laten mensen zich daar vrijwillig infecteren met parasieten?

„Ja. Iedereen onder de vijftig kan zich aanmelden. Natuurlijk gaat het allemaal gereguleerd. We hebben de juiste medicijnen klaarliggen, we laten niets aan het toeval over. Dergelijk onderzoek is belangrijk om het verloop van infecties te begrijpen, én om te snappen hoe we effectieve vaccins kunnen ontwikkelen. Natuurlijk kun je mensen onderzoeken die in het veld een infectie hebben opgelopen, maar dan ben je er niet bij vanaf het prille begin.”

In de jaren dertig van de vorige eeuw had 70 procent van de kinderen op Schiermonnikoog nog een parasitaire infectie

Het prijzengeld van de Spinozapremie wil Yazdanbakhsh deels gebruiken om internationale samenwerking te bevorderen. Zo is er de wens om Controlled Human Infection Centers op te richten in Afrika en Azië. „Een vaccin dat hier in het Westen werkt, is daar lang niet altijd effectief. Dat hebben we gemerkt met een malaria-vaccin dat 100 procent bescherming bood aan Europeanen, en maar 30 procent aan Afrikanen. Dat lijkt de keerzijde van het regulatoire afweersysteem: dat het niet alleen laks werkt bij onschuldige prikkels, maar ook bij vaccins.”

Als ze samenwerken zegt, bedoelt ze ook écht samenwerken, benadrukt Yazdanbakhsh. „Er is zoveel jong talent in Afrika en Azië. Ik heb geweldige PhD-studenten uit Gabon en Indonesië. Mijn ideaal is dat de wetenschap één groot internationaal klaslokaal is, waarbij we van elkaar leren. Niet dat wij elders vertellen hoe het moet.” Die ethische kanten van wetenschap, zeker met betrekking tot gelijkwaardigheid, zijn voor haar essentieel. Niet voor niets was de titel van haar oratie in 2005 Normen, wormen en waarden.

Is parasitologie in Nederland nog wel een actueel vakgebied?

Fel: „Absoluut! Aan te veel universiteiten is het wegbezuinigd, onder het mom van: daar hebben wij toch geen last van. Maar in de jaren dertig van de vorige eeuw had 70 procent van de kinderen op Schiermonnikoog nog een parasitaire infectie. En in het Westen kampen we volop met allergieën. Dus op dat vlak kunnen we ons voordeel doen met parasitair onderzoek.

„Daarom ben ik ook zo blij met deze prijs: hij is niet voor mij, maar voor de hele vakgroep. Het is echt een erkenning van ons vakgebied.”

De poep van de sprinkhanen in het donker kleurde rood. Daarover stond niets in mijn huiswerkopdracht

Hoe ontstond je fascinatie voor parasieten?

„Via sprinkhanenpoep. Op de middelbare school, in Engeland, was ik wel een nerd. Dus toen we de vraag kregen of we in de zomervakantie een biologieproef wilden uitvoeren, zei ik ja. Ik kreeg twee kooien met sprinkhanen. De ene moest ik onder een lamp zetten, de andere in het donker, en dan de groeisnelheid van de sprinkhanen noteren. Die in het licht groeiden sneller.

„Maar er viel me nóg iets op: de poep van de sprinkhanen in het donker kleurde rood. Daarover stond niets in mijn huiswerkopdracht. Ik was zo nieuwsgierig naar de oorzaak dat ik de metro vanuit Noord-Londen nam naar het centrum, op een bloedhete zomerdag. In de bibliotheek vond ik het antwoord: het had te maken met de afbraakproducten van het aminozuur tryptofaan. Dat ontdekkingsmoment gaf zo’n gelukzalige roes! Toen besloot ik biomedische wetenschappen te gaan studeren. En vanuit daar parasitologie. Daar kan ik nog steeds van die heerlijke ontdekkingen doen.”