Opinie

Een moord is geen kermisattractie

Stine Jensen

Het had niet veel gescheeld of ik was naar de kermis van Budel gereden om aan mijn burgerplicht te voldoen. Daar kun je met een virtual reality-bril een blik werpen op de plaats delict van de onopgeloste moord op Wies Hensen, 32 jaar geleden. Deze VR-bril is onderdeel van de nieuwe communicatiestrategie van de politie om aandacht te genereren voor cold cases; naast deze publieksparticipatie gaan ze ook podcasts maken.

Hoe goed is het dat de politie ons uitnodigt om actief ons steentje bij te dragen – the wisdom of crowds! Ik ben namelijk een uitstekende speurneus, kan een gedetailleerd exposé houden over onder meer de brandduur van waxinelichtjes (luister naar de podcast De moord op Patrick) of het belang van talenkennis, met name het Frans (podcast: West Cork).

Eerlijk gezegd: het is helemaal geen goed idee. Als grootverbruiker van true crime heb ik twee belangrijke lessen geleerd. De eerste les: de mens, ikzelf voorop, is een gemakkelijk te beïnvloeden wezen. Beeldvorming is bepalend, sturend en manipulatief.

Als bewijsstuk noem ik de Netflix-serie The Disappearance of Madeleine McCann. Bij aflevering drie waren mijn sterke vermoedens getunneld tot één heldere visie, geheel in lijn met de berichten in de media: de ouders hadden iets met de ontvoering van hun eigen peuter Madeleine te maken. Totdat een paar afleveringen verder bleek dat de politiechef laakbare fouten had gemaakt – natuurlijk deugde hij van geen kanten! Het leven van de ouders was echter reeds door de verhalen in de media verwoest.

Nog een bewijsstuk: de Deventer moordzaak. Zowel de podcast De Deventer Mediazaak als de net verschenen film De Veroordeling – beide gebaseerd op het onderzoek en boek van journalist Bas Haan – laten zien hoe alle neuzen de verkeerde kant op gestuurd kunnen worden door beeldvorming. De ‘klusjesman’ was de moordenaar, wist Maurice de Hond zeker, en hij riep alle burgers op om via zijn site daarvoor bewijzen aan te dragen. Het leidde tot een volksgericht tegen een onschuldige man.

De tweede les: true crime-podcasts en -series schetsen een dramatisch beeld van het functioneren van politie en justitie. Het is lastig een podcast of serie te noemen – denk aan De villamoord, The Teacher’s Pet, When They See Us, De Kasteelmoord – waaruit níet het beeld rijst dat politie en justitie falen. (Nou goed, eentje dan: de true crime-podcast Case Closed, maar die wordt dan ook meteen aangeprezen als uniek, omdat hij gaat over the times the bad guy didn’t get away with it). Het is dankzij de inspanningen van oplettende misdaadjournalisten of strijdlustige familieleden van het slachtoffer dat de dader alsnog wordt gepakt en onschuldigen vrijkomen. Conclusie: je zou kunnen gaan denken dat het maar goed is dat wij gewone burgers en (misdaad)journalisten doen wat politie en justitie kennelijk nalaten, namelijk: moorden oplossen.

Het is begrijpelijk dat de politie meer controle over dat eenzijdige narratief wil. Maar wat betekent de nieuwe rol van de politie als mediamaker en verhalenverteller? Een serie of podcast over een waargebeurde misdaad drijft doorgaans op een sterk verhaalverloop: je wilt de luisteraar/kijker meenemen en dus bouw je je verhaal op met verhaaltechnieken. Met een spannend muziekje of een plottwist, zoals een onverwachte vondst in een tuin of kofferbak. True crime is een genre. Met een plaats delict bekijken met een VR-bril begeeft de politie zich op het vlak van sensatie, door de waarachtige nabootsing met de middelen van fictie (een pop als lijk), en een sturende interpretatie waarbij bepaalde keuzes worden gemaakt.

Maar misdaad is geen entertainment. Zeker niet voor de betrokkenen. Behalve het bovengenoemde gevaar van de tunnelvisie en het volksgericht door media en publieksparticipatie, heeft het oprakelen van oude zaken door middel van moderne verteltechnieken als VR-brillen en podcasts ook psychische gevolgen voor nabestaanden en betrokkenen.

Ter illustratie: een goede vriendin van me uit Groningen was goed bevriend met Els Slurink. Slurink werd op 33-jarige leeftijd in 1997 vermoord in Groningen, de zaak werd nooit opgelost. De politie besloot haar zaak opnieuw onder de aandacht te brengen door posters in de stad op te hangen. Ook werd een podcast over haar gemaakt (In het hart geraakt. Wie vermoordde Els Slurink?). Toen ik haar vroeg wat ze ervan vond, zei ze dat ze de podcast niet zou beluisteren: alle pijn werd weer opgerakeld. Ze drukte mij met de neus op de feiten: moord is geen kermisattractie en het échte speurwerk kun je beter overlaten aan politie, justitie en goede misdaadjournalisten. In Budel heb ik niks te zoeken.

Stine Jensen is filosoof en schrijver.

Correctie (3 september 2021): In een eerdere versie van deze column stond dat de politie op de kermis in Dommelen met VR-technieken onderzoek deed naar een onopgeloste moord. Dat moest Budel zijn en dat is hierboven in de tekst aangepast.