Opinie

Vluchtelingen uit Afghanistan: Europa blundert vooruit

In Europa

Het komt niet vaak voor dat Luxemburg een Europese tekst blokkeert die niet over belastingen gaat, maar afgelopen maandag was het raak: minister van Buitenlandse Zaken, Migratie en Asielzaken Jean Asselborn weigerde een compromistekst goed te keuren over wat de 27 EU-landen met vluchtelingen uit Afghanistan aan moeten.

Europa is in twee kampen verdeeld: diegenen die „solidair” willen zijn en (enige) vluchtelingen willen opnemen, en diegenen die op „veiligheid” focussen en Afghaanse vluchtelingen koste wat kost in de regio willen houden. De tekst in kwestie was opgesteld door EU-voorzitter Slovenië, een land waarvan de premier op Twitter dramatische foto’s post van Syrische vluchtelingen die in 2015 over de Balkan liepen om zijn volgers te bezweren dat er ditmaal „geen humanitaire corridor” komt. De Sloveense compromistekst helde, niet verwonderlijk, sterk over naar het tweede kamp. Er stond zelfs in dat Europa een herhaling van 2015 moet voorkomen. Dat was Asselborn, die meer in het solidariteitskamp zit, te gortig. Hij weigerde te tekenen, waardoor de Slovenen een nieuwe tekst moesten componeren. De Luxemburger klaagde: „In de zeventien jaar dat ik minister ben, is dit de eerste keer dat ik een tekst blokkeer. Maar wat ons nu is voorgelegd, is onacceptabel.”

High drama, rottige deals. Maar zo werkt het vaak in de Europese crisispolitiek: een controversieel onderwerp dat alle lidstaten raakt, ministers die niet in de stemming zijn voor compromissen. De uitkomst is dan vaak de kleinste gemene deler – een complex, vaag dealtje dat het probleem niet of maar deels oplost, en het dus verergert, en waar men zich in diverse hoofdsteden voor schaamt. We zagen het tijdens de financiële crisis, tijdens de eurocrisis, de vluchtelingencrisis, de crisis rond de rechtsstaat in Polen en Hongarije en ook tijdens de pandemie. Veel Europeanen zien deze politiek van té kleine stapjes, van doormodderen, van dingen-op-de-lange-baan-schuiven als één van de grote makkes van de Europese Unie.

Tijdens een crisis nemen Europese leiders vaak minimale maatregelen, stoplapjes, die hen daarna in een nóg ergere crisis storten

Maar je kunt het ook anders zien, betogen drie gerenommeerde wetenschappers die zich met Europa bezighouden – Erik Jones, Daniel Kelemen en Sophie Meunier – in het laatste nummer van de Journal of European Public Policy: tijdens een crisis nemen Europese leiders vaak minimale maatregelen, stoplapjes, die hen daarna in een nóg ergere crisis storten – waarna allen moeten erkennen dat ze met dit gebroddel nergens komen en dat echte oplossingen nodig zijn. Die oplossingen komen er dan ook, hoewel dit natuurlijk ook compromissen zijn die niet perfect zijn. De drie noemen dit fenomeen ‘failing forward’: vooruit blunderen, waarbij Europese leiders pas bereid zijn structurele Europese maatregelen te nemen als blijkt dat minimale stapjes hen enkel dichterbij de afgrond brengen. Zo blijkt beleid dat op het moment zelf krakkemikkig en ineffectief lijkt, bij nader inzien de basis te leggen voor krachtiger, effectiever Europees beleid. Oftewel, voor meer Europese integratie.

Het Europese noodfonds kwam er pas na eindeloze hink-stap-sprongen en nachtelijke crisistoppen tijdens de eurocrisis. En in de pandemie besloten de lidstaten om gezamenlijk schuld uit te geven, omdat de interne markt begon te wankelen. „Achteraf gezien zijn momenten van Europees falen vaak opstapjes voor ‘failing forward’,” schrijven Jones, Kelemen en Meunier. Als de crisis hevig genoeg is en conventionele middelen niet werken, staan Europese leiders voor de keus: dingen weer nationaal gaan doen (Europese desintegratie) of de sprong vooruit wagen en betere, Europese oplossingen uitvogelen. Als het eerste te kostbaar is en te veel kapotmaakt, kiezen leiders vaak toch voor het tweede.

Volgens Jean Monnet, een van de grondleggers van de Europese integratie, „wordt Europa gevormd door crises”. Of dit tijdens de Afghanistancrisis ook opgaat voor het Europese migratie– en asielbeleid, waar Europese landen al jaren over ruziën, moet nog blijken. Maar we zitten middenin de fase van het blunderen, zoveel is zeker.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.