Analyse

Visiestuk VVD en D66 leest als een serieuze aanzet tot een regeerakkoord

Openbaar Een document van VVD en D66 moest de formatie vlottrekken, maar dat mislukte. Het geeft wel een beeld van de richting die beide partijen op willen.

Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66) afgelopen week op gesprek bij informateur Mariëtte Hamer. Hun visiedocument werd donderdag openbaar.
Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66) afgelopen week op gesprek bij informateur Mariëtte Hamer. Hun visiedocument werd donderdag openbaar. Foto Les van Lieshout/ANP

Wekenlang werd er deze zomer aan gewerkt: het ‘document op hoofdlijnen’ van VVD en D66 dat de impasse in de kabinetsformatie had moeten doorbreken. Het werd strikt geheimgehouden voor de buitenwereld; zelfs de Tweede Kamer kreeg het niet. Donderdag werd het alsnog openbaar gemaakt.

Het document bereikte de gewenste doorbraak niet, omdat partijpolitieke blokkades over en weer in stand bleven. Aan de inhoud had het niet gelegen, benadrukte scheidend informateur Mariëtte Hamer in haar eindverslag. De vier partijen die niet aan het stuk hadden meegeschreven – CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie – waren niet over alles even enthousiast, maar zagen geen reden „de deur volledig dicht te doen en geen nader gesprek te willen voeren”, aldus Hamer.

Positieve sfeer

De gezamenlijke schrijfsessie van VVD en D66 was eind juni door beide partijen bedacht toen de formatie ook al vast leek te lopen. Hamer schrijft dat de zomerse gesprekken erover „in zeer positieve sfeer” plaatsvonden. Ze hadden de relatie tussen VVD en D66 weer verbeterd na „de gespannen start” van de formatie, waarin D66-leider Sigrid Kaag in het debat over de kwestie-Omtzigt een motie van afkeuring tegen VVD-voorman Mark Rutte steunde.

Het stuk van VVD en D66 mocht geen proeve van een regeerakkoord heten, maar leest wel als een serieuze aanzet. In de inleiding staan regeerakkoordachtige zinnetjes als: „We leven in een onstuimige wereld”, waarna de partijen natuurlijk de coronacrisis noemen, de moord op Peter R. de Vries en de situatie in Afghanistan.

Een aantal passages heeft een voor beide partijen kenmerkend liberaal sausje. Over het huidige Nederland schrijven VVD en D66 dat „de onuitgesproken belofte van vooruitgang en een eerlijke kans op een fijn leven” onder druk staat door toenemende onzekerheid en kansenongelijkheid. Maar de opgewekte liberalen van VVD en D66 willen „met optimisme en energie aan de slag” om daar iets aan te doen. De ambities zijn torenhoog: de partijen gaan voor „de meest concurrerende economie van de wereld in 2030”, „het beste onderwijs van de wereld” en „wereldwijd de meest gezonde generatie in 2040”.

Lees ook: Het stuk van de VVD en D66 had de formatie juist úít een impasse moeten halen

Sommige teksten hebben juist heel duidelijk een VVD- óf D66-toon. De hand van de VVD is te herkennen in de passage „dat de overheid niet overal verantwoordelijk voor is” en D66 in de zin „Nederland is en blijft een tolerant land. En een divers land.” Op het thema klimaat, waar de ambities van D66 groter zijn, vinden de partijen elkaar als ze schrijven dat een „vooruitstrevend” beleid zal leiden tot „een nieuwe, duurzame economie” (D66), „met sterker verdienvermogen” (VVD).

Vaag over omstreden thema’s

Over onderwerpen waar VVD en D66 sterk verschillen, zoals migratie, blijven de formuleringen vaag of dubbelzinnig. „Migratie begint bij een nuchtere en realistische benadering gebaseerd op feiten”, staat in het stuk, en ook dat het Europese migratiebeleid „effectief” én „menswaardig” moet zijn. Over grote onderwerpen als de stikstofcrisis, het inkrimpen van de veestapel of het legaliseren van softdrugs staat helemaal niets. Het lijkt wel zeker dat ze het daar niet snel over eens zullen worden.

Toen de andere potentiële coalitiepartners CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie twee weken terug voor het eerst kennisnamen van het document, waren de twee linkse partijen het meest enthousiast. Zij „zagen voldoende aanknopingspunten”, schrijft Hamer. Dat is logisch gezien een zin als: „De overheid kan een belangrijke rol spelen bij het vergroten van zekerheid en het stimuleren van kansengelijkheid.” Het zal PvdA en GroenLinks ook hoop hebben gegeven dat VVD en D66 al zonder te onderhandelen met links hebben opgeschreven dat zij het minimumloon willen verhogen, de zorg „geen markt is” en zij daar een „gerichte” salarisverhoging bepleiten.

CDA en ChristenUnie blonken niet uit in enthousiasme over het stuk, Wopke Hoekstra vond dat het „positieve en negatieve punten bevat”, Gert-Jan Segers noemde het „een behoorlijk liberaal stuk wat de afstand tussen de ChristenUnie en de twee schrijvende partijen niet heeft verkleind”. De christelijke partijen zullen met name niet vrolijk zijn geworden van de ambitie van VVD en D66 de vrijheid van onderwijs te „moderniseren” en de wens om te komen met een „medisch-ethische wetgevingsagenda” op terreinen als embryokweek en abortus.

Nu het visiestuk na weken openbaar is, resteert de vraag welke status het nog heeft. Vertrekkend informateur Hamer was donderdag voorzichtig, het stuk was volgens haar echt bedoeld geweest „de gesprekken met andere partijen op gang te brengen”. Kaag noemde het donderdag in een mail aan D66-leden nog altijd „een goede, inhoudelijke basis voor een nieuw kabinet”. Eén ding is zeker: als de VVD’er Johan Remkes volgende week, zoals verwacht, benoemd wordt als nieuwe informateur en de opties voor een minderheidskabinet gaat verkennen, hoeven de onderhandelingen niet op nul te beginnen.