Necrologie

Mikis Theodorakis vertolkte wat het was om Grieks te zijn

Mikis Theodorakis (1925-2021) Componist Mikis Theodorakis verwierf wereldfaam als componist van de soundtrack van ‘Zorba de Griek’. Maar hij was ook activist, en verzette zich in politiek én muziek tegen de militaire dictatuur in Griekenland. Hij werd 96 jaar.

Mikis Theodorakis in 1970.
Mikis Theodorakis in 1970. Foto AP

Het is 1970, Parijs. Mikis Theodorakis (1925- 2021), donkere krullen, flinke bakkenbaarden, zit achter de piano en zingt zijn lied ‘Eimaste duo’ (‘We zijn met z’n tweeën’). Naast hem zit Georges Moustaki met een gitaar maar ook af en toe met potlood en papier – hij zet het lied om naar het Frans. Nous sommes deux, maar dan ontbreekt er een lettergreep. „Nou sohommes deux”, stelt Theodorakis voor. Kan, zegt Moustaki en probeert iets anders, „Nou som-mes deux”. Ja!

Theodorakis, dan al een wereldberoemde componist, is net vrijgelaten door de Griekse militaire junta (1967-1974) die hem gevangen had gezet en tot interne verbanning had gedwongen. Hij is meteen doorgereisd naar Parijs, waar hij in de jaren vijftig gewoond en gewerkt had, om daar opnieuw zijn muziek te laten klinken nu die in eigen land verboden is.

Op de YouTube-opname van de sessie met Moustaki kijkt hij intens naar zijn medespeler, zoals hij dat altijd deed: alsof hij zijn muziek zowel in de ander wil implanteren als die eruit wil trekken. Je hoort hem bijna gejaagd zingen met dat typische Theodorakis-ritme, alsof er iemand vlug en doelbewust doorstapt, op weg naar de vrijheid, in dit geval ‘naar het front’: er zullen doden vallen, we zullen pijn lijden – ‘maar de pijn zal vrucht dragen’.

Zijn liederen, ze werden geneuried en gezongen, hele zalen zongen ze uit volle borst mee toen de kolonels eenmaal weg waren. Hij vertolkte, jarenlang, wat het was om Grieks te zijn.

Blauwe luikjes en gekleurde bootjes

In de politiek speelde hij eveneens een rol, hij zat in het parlement als afgevaardigde van de KKE, de communistische partij, maar later ook, verrassend genoeg, als lid van de centrumrechtse Nea Dimokratia. Ook was hij enige tijd minister van cultuur.

Mikis Theodorakis met zangeres Maria Farandouri in een Griekse studio.

Foto AP /Aristotle Saris

Zijn muziek heeft lang alles uitgedrukt waar Griekenland voor stond – buiten en binnen het land. Erbuiten was dat vooral de muziek voor de film Zorba de Griek – altijd verkeerd uitgesproken met de klemtoon op de eerste in plaats van op de tweede lettergreep – die zijn sirtaki danst aan het Griekse strand. Zeg Griekenland en elke filmer zet meteen Zorba’s dans achter beelden van witte haventjes met blauwe luikjes en gekleurde bootjes.

Het is niet bepaald bij Zorba gebleven: de Mauthausen-cyclus (1965) ging de wereld over, aangrijpende liederen over iets waar je eigenlijk geen muziek over kunt maken. Theodorakis kon het wel, bij de teksten van Iakovos Kambanelis, overlevende van Mauthausen. Een fluit zingt een lieflijke melodie en een stem vraagt steeds weer: „Mijn liefje is zo mooi, in haar daagse jurk en een kammetje in haar haar. Niemand wist hoe mooi ze was. Meisjes van Auschwitz, van Dachau, hebben jullie mijn liefje ook gezien?” Het wordt steeds weer herhaald in een meeslepende, verdrietige en op een of andere manier zowel verheven als ingekeerde toon: niemand wist hoe mooi ze was, hebben jullie haar gezien?

Lees ook: Niki Jacobs’ heldere, warme sopraanstem ontwapent

Schrijnend mooi

Maria Farantouri, tientallen jaren Theodorakis’ vaste zangeres zingt het heel ingehouden, bijna lieflijk en het is een van de schrijnendste liederen die er bestaan. Liesbeth List zong het hier, in 1967, met tekst van Lennaert Nijgh en ook die uitvoering werd een verpletterend succes. Onlangs werd het hier nog weer opnieuw schrijnend mooi uitgevoerd door zangeres Niki Jacobs, in het jiddisch. En ook in andere landen drong die muziek door, en later ook weer ander groot werk: Canto general op teksten van Pablo Neruda bijvoorbeeld.

Mikis Theodorakis in 2001.

Foto EPA/Orestis Panagiotou

Ja Theodorakis was wereldberoemd. The Beatles zongen een lied van hem, Joan Baez, Edith Piaf. Hij vernieuwde de muziek in zijn vaderland door gebruik te maken van traditionele instrumenten en maatsoorten, en tegelijkertijd te ontstijgen aan het volkse lied. Voor de teksten gebruikte hij vaak poëzie van Nobelprijswinnende dichters als Giorgos Seferis en Odysseas Elytis. Het verhaal wil dat toen Seferis in 1971 in Athene begraven werd de menigte achter zijn kist zijn gedicht ‘Ontkenning’ zong, op muziek van Theodorakis.

Dat was niet alleen een eerbetoon aan de dichter, maar ook aan de componist.

De laatste twintig jaar veranderde Theodorakis van een levende in een mythische aanwezigheid, maar op een Griekse radiozender sprak men onlangs nog vertrouwelijk over ‘Mikis’ – „Wij noemen hem bij zijn voornaam omdat hij zo dicht bij ons staat”, zei de presentatrice.