Recensie

Recensie Film

Met een VR-bril ronddwalen in een Amsterdams café in de zeventiende eeuw

Virtual reality Tijdens het filmfestival van Venetië is er sinds enkele jaren ook een competitie van virtualrealityproducties. Filmmuseum Eye vertoont dit jaar ruim dertig van die state of the art-projecten uit Venetië.

‘Angels of Amsterdam’ brengt je naar de zeventiende eeuw, aan de toog van Café ’t Papeneiland.
‘Angels of Amsterdam’ brengt je naar de zeventiende eeuw, aan de toog van Café ’t Papeneiland. Beeld WeMakeVR.com

Het oude lazaret (Lazzaretto Vecchio) was ooit Venetië’s hospitaal en massagraf voor pestlijders en leprozen. Sinds enige jaren is het eilandje voor het Lido tijdens ’s werelds oudste filmfestival de plaats voor een competitie van ’s werelds nieuwste medium: virtual reality. Via een pontje land je bij het lazaret, in de duistere gangen word je met hightechbrillen, consoles en motion capture-pakken ondergedompeld in virtuele werelden, gefilmd of geanimeerd.

Venice VR Expanded biedt naast een artistieke competitie ook een proeve van de beste commerciële mediaproducties en games. Dankzij het coronavirus bleef het oude lazeret vorig jaar leeg, maar Venetië stelde zijn selectie wel wereldwijd beschikbaar aan culturele instellingen, in Nederland Filmmuseum Eye. Dat vertoont dit jaar opnieuw 33 state of the art-projecten uit Venetië, voor 14 euro dwaal je twee uur lang rond in virtuele werelden.

Angles of Amsterdam brengt je naar de zeventiende eeuw, aan de toog van Café ’t Papeneiland. De aanwezige stadsvrouwen stellen zich voor als je op ze focust: Maritgen Janz die in travestie als matroos aanmonsterde, slavin Juliana die in vrij Amsterdam haar meester ontvluchtte, prostituee Soete Cut, immigrant Elsje Christiaens die haar hospita in paniek vermoordde; Rembrandt tekende haar lijk aan de galg. In de prachtige kijkdoos van Anna Abrahams en Avinash Changa wil je al snel met je ellebogen op de houten bar leunen. Maar die is virtueel.

Lees ook: Virtual reality-film verovert plek in het museum

Rechtstreeks in je brein

Zo’n zes jaar geleden voorspelde ook ik nogal optimistisch de spoedige doorbraak van virtual reality: het bedrijf Oculus had een relatief lichte VR-bril op de markt gebracht, zonder de beeldvertraging die geheid tot ‘simulatieziekte’ leidt. Facebook en gamefabrikanten staken miljarden in de technologie. Anno 2021 groeit VR gestaag, maar is het nog altijd een nicheproduct. Dat heeft te maken met gewicht, broei en onhandigheid van VR-brillen: condens op de lens, in de knoop rakende kabels. Zijn die problemen opgelost, dan resteert de blindheid en hulpeloosheid van gebruikers. In recente films wordt dat vaak als grap gebruikt, wat er misschien ook op wijst dat VR mainstream wordt.

Wil je een virtuele wereld fysiek exploreren – het meest opwindende aspect van VR – dan bots je tijdens het rondwandelen al snel op muur of meubilair. Ook dat valt te verhelpen: met matjes om pas op de plaats te maken of software die de fysieke ruimte om je heen vertaalt in de virtuele ruimte. Toch zijn we nog ver van de plug die een virtuele ervaring rechtstreeks in je brein zendt, zoals in sf-films als The Matrix of eXistenZ twintig jaar geleden. Sommige fans van het eerste uur denken dat augmented reality – dat virtuele elementen in de realiteit projecteert – misschien meer toekomst heeft dan VR.

Niettemin zie je in Eye hoe snel VR als medium vorderingen maakt. Technisch – met draadloze VR-brillen en je eigen armen en handen in beeld – maar ook in de ontwikkeling van een eigen ‘taal’, denkt Micha Hamel, die met Demian Albers zijn project Apart/Samen presenteert. Daarin wandel je door het geheugen van geliefden: hun herinneringen zijn gelinkt aan objecten die je uit de lucht grijpt. Ze blijken tegenpolen; laten je rond het kibbelende koppel draaien en luisteren naar wat ze zeggen, maar ook wat ze denken en voelen. Mij leek hun relatie gedoemd, maar je kan door meer naar het denken of voelen te luisteren iets heel anders concluderen, zegt Hamel, die gelooft in actief VR-gebruik. „Het unieke van VR is je aanwezigheid. Je kijkt niet door het sleutelgat, zoals in film vaak het geval is. Daar moet je als maker iets mee doen.”

In Apart/Samen wandel je door het geheugen van geliefden.

Beeld Studio APVIS

Een afgrond in tuimelen

Rondlopen, dingen pakken of – zoals in project Hands-On-Hamlet – bijna in een trapgat of afgrond tuimelen: fysiek door een virtuele ruimte bewegen is opwindender dan bewegen via knopjes op een console. In Hands-on-Hamlet beweeg je als geest door drie scènes van Shakespeare’s Hamlet en zie je – door je gezicht in lichtbollen te steken – hoe acteurs die scène opnemen in motion capture-pakken. Zulke rondwandel-projecten eisen veel ruimte, al maakte het geestige Labyrinthos optimaal gebruikt van beperkingen. Offermaagd Cora is trots haar volk te dienen als maaltijd van de Minotaurus, die op zijn beurt alleen uit zijn doolhof wil ontsnappen. Al rondjes draaiend verlies je gevoel voor plaats, richting en evenwicht, waarna de makers je nog een laatste loer draaien.

In Hands-on-Hamlet beweeg je als geest door drie scènes van Shakespeare’s Hamlet.

Beeld Eye

Toch kunnen ook VR-projecten die je op een draaistoel consumeert grote indruk maken, als een overrompelende film of game. Heb je last van claustrofobie, dan kan je beter niet op stap met de speleologen van Caves. Le Bal de Paris en het abstracte Anadala bieden visueel spektakel, Container verplaatst je in verliezers van het kapitalisme: migranten, masseuses, kindarbeiders, Speciale vermelding verdient End of Night, waarin je met Josef – die in 1943 naar het veilig Zweden voer – door het door de nazi’s bezette Kopenhagen anno 1943 roeit, een stad in zwart-wit, verwrongen en in flarden. Een magische, droeve ervaring, die je laat geloven in de toekomst van VR.

Venice VR Expanded. T/m 12/9 in Eye Filmmuseum, Amsterdam. Kaartjes via: eyefilm.nl Hands-On-Hamlet is t/m 5/9 te ervaren.

Correctie 6/9: in een eerdere versie van dit artikel werd een van de makers van ‘Apart/Samen’ Demian Alberts genoemd. Hij heet Demian Albers. Dat is hierboven aangepast.