Recensie

Recensie Boeken

Hoe Amerika de weg is kwijtgeraakt

Verenigde Staten BBC-correspondent Nick Bryant beschrijft hoe hij de VS de afgelopen tien jaar zag afglijden. Het resulteert in een genadeloze filering van het land dat hij welgezind was.
Pro-Trump demonstrant in Beverly Hills begin dit jaar. Foto Keith Birmingham, Pasadena Star-News/ SCNG
Pro-Trump demonstrant in Beverly Hills begin dit jaar. Foto Keith Birmingham, Pasadena Star-News/ SCNG

Tijdens de deprimerende presidentscampagne van 2016 woedde een felle discussie, of beter gezegd, een uitwisseling van stellingen, over de vraag of Amerika altijd ‘great’ geweest was of dat het de weg was kwijtgeraakt en opnieuw ‘great’ gemaakt moest worden. Achteraf kunnen we vaststellen dat Make America Great Again als campagneslogan een geniale greep was. Probleem en oplossing in vier woorden. Het bracht de vulgaire narcist Donald Trump in het Witte Huis, als om te onderstrepen dat Amerika vooral vergane glorie was.

Volgens Nick Bryant, in zijn uitdagende When America Stopped Being Great. A History of the Present, was het presidentschap van Donald Trump de logische voltooiing van tientallen jaren van negatieve sociale en politieke trends. Bryant kent Amerika intiem sinds de jaren tachtig, vanaf het moment dat hij als uitwisselingsscholier in Los Angeles aankwam.

Als BBC-correspondent volgde hij het afgelopen decennium de teloorgang van het land van dichtbij, als buitenlander heeft hij een frisse blik. Zijn boek is tegelijk een samenvatting van vijftig jaar geschiedenis en een analyse waarom het Amerika waar Bryant in de jaren tachtig enthousiast over was, is verdwenen.

Het gevoel van teloorgang is herkenbaar voor iedereen die langere tijd in Amerika heeft gewoond. Het Reagan-optimisme was hol, een voorbeeld hoe je jezelf kunt wijsmaken dat alles great is. In werkelijkheid hadden de jaren zeventig, jaren van malaise, van oliecrises, inflatie en Watergate, het naoorlogse succes van Amerika al weggespoeld. Economische groei, supermachtdominantie, vermindering van de economische ongelijkheid en zelfs het formele wegwerken van de raciale ongelijkheid, werden ingeruild voor lage belastingen, afkeer van de overheid, exploderende ongelijkheid en de arrogante incompetentie van de winnaar van de Koude Oorlog.

Politiegeweld

Als oud VS-correspondent kan ik meevoelen met Bryant en een deel van zijn analyse. Als ik niet meer over politiek kan praten met mijn Amerikaanse schoonfamilie, als het recht op abortus stelselmatig wordt ondermijnd, als contact tussen burgers met verschillende inkomensklassen ontbreekt, als de overheid disfunctioneert, als de wereld Amerika wantrouwt, als …. De lijst kan eindeloos doorgaan. Zoals Bryant zegt, de frase ‘Only in America’ geeft nu vooral negatieve ontwikkelingen aan.

In Bryants ogen is Amerika niet buitengewoon, exceptioneel goed, zoals Amerikanen denken, maar heeft het wel een ongelooflijke overlevingskracht. Het is een land dat steeds in staat bleek de zelf veroorzaakte problemen op te lossen, ook al was het vaak op het laatste moment. Zo noemt hij bijvoorbeeld de New Deal als reactie op de marktexcessen van de jaren twintig, de burgerrechtenwetgeving ter bestrijding van discriminatie en het snelle herstel na de crisis van 2008. De Amerikaanse democratie, met al zijn gebreken, leek stabiel en onaantastbaar.

When America stopped being great is een genadeloze filering van hedendaags Amerika, door een auteur die het land welgezind is. Met een pessimistische conclusie.

Presidentskandidaat Hillary Clinton reageerde in 2016 op Trumps MAGA slogan met ‘stronger together’, nadat 84 andere opties waren afgewezen. Niet alleen was het een leuze van niets, het miskende ook dat er geen together meer over was na veertig jaar onophoudelijke aanvallen op wat Amerika bijeen hield. Ronald Reagan verklaarde immers de overheid tot vijand van de burger en Bill Clinton nam deze aanval over wat uiteindelijk uitliep op de ‘deep state’-theorieën van Steve Bannon en Donald Trump. Uiteindelijk, aldus Bryant, zijn het de individualistische, zelfzuchtige of bord-voor-hun-koppige burgers zelf die Amerika kapot maken. Ze denken dat ze de overheid niet nodig hebben, maar melken diezelfde overheid uit voor wat het waard is. Ze spelen in op de slechtste sentimenten onder de bevolking om hun posities te behouden.

Barack Obama

Zo gezien is niet Donald Trump het probleem. Hij is eerder het resultaat van politici die weten wat ze doen, lieden zonder moreel kompas als Mitch McConnell, Kevin McCarthy en Newt Gingrich, geholpen door rijke egoïsten als de Koch Brothers en andere financiers. Maar even schuldig zijn de Clintons en hun opdringerige machtsclaim en eindeloze schandalen. De nieuwe rijken in Silicon Valley en Seattle die sociaal praten maar zelfzuchtig handelen. De techies die San Francisco ruïneren. De vijftig miljardairs die nauwelijks belasting betalen.

Bryant excelleert in het trekken van de lange lijn, ook dwars door het presidentschap van Barack Obama. Hij is kritisch op diens cerebrale afstandelijkheid, zijn weigering om confrontaties aan te gaan en zijn buitenlands beleid dat risico’s vermeed en visie ontbeerde. Tegelijk moet Bryant vaststellen dat Obama’s komaf hem een handicap gaf. Wie dacht dat de verkiezing van een zwarte president het racisme in Amerika een doodklap zou geven, moest in 2016 concluderen dat het een nauwelijks verholen racist, die Obama’s staatsburgerschap had aangevochten, niet in de weg stond om gekozen te worden.

Het presidentschap is een performance geworden, claimt Bryant met iets te veel afkeer van Obama. Je voelt zijn scepsis in het hele boek, een hoofdstuk met de titel ‘No You Can’t’ getuigt daarvan. Maar hij heeft een punt. Reagan in de rol van zijn leven, de Clintons, de Bushes, de Obama’s en de Trumps. De media, zegt Bryant zelfbewust, maakten er een soort permanente Netflix-show van. Terwijl presidenten hun ding deden, ging het land naar de filistijnen.

Je zou kunnen zeggen Amerika aan duizend kleine dingen ten gronde gaat, en boeken kunnen gevuld worden met de grote, middelgrote en vooral veel kleine nieuwsfeiten die veertig jaar geschiedenis vertellen. Van grote kwesties als de oorlog in Irak tot aan de politisering van het Supreme Court of de permanente, onderlinge opgeklopte verontwaardiging tussen politici. Dat is wat dit boek doet, maar dan net iets te veel gefocust op de bovenbouw, de politiek en het systeem.

Founding Fathers

Het lijkt erop dat de magie van Amerika is uitgewerkt. Het systeem dat de Founding Fathers in elkaar draaiden, houtje-touwtje als we er eerlijk over zijn, was een recept voor polarisatie en als zodanig een reflectie van de Amerikaanse samenleving, toen al. Die tweeslachtigheid had altijd een productieve kant. Sinds de jaren zestig overheerst echter het negatieve aspect, curieus genoeg juist nadat het grootste onrecht, het grootste falen, de Amerikaanse apartheid, was opgeheven. Het absurde kiescollege, de afgevaardigden die iedere twee jaar naar de kiezers moeten, de blokkerende macht van de minderheid in de senaat, de bepalende rol van een Supreme Court. Het werkt nu allemaal tegen het land.

Maar dat is niet voorbestemd, het hoeft niet. Ooit functioneerde het. Zoals in elk politiek systeem, en zeker in een democratie, kunnen arrangementen alleen maar werken als er een basisbereidheid is om ze te accepteren. Het is te veel eer voor politieke partijen om te stellen dat de ene of de andere partij de schuld is. Uiteindelijk zijn het de kiezers, de burgers, die obstructie en destructie tolereren, die politici toestaan hun sentimenten uit te buiten, hun narcisme of egoïsme bot te laten vieren. Amerika is zo great als zijn burgers dat zijn.